Mövzu: استان آذربایجان شرقی

در زمان او ز غیرت میزند بر چشم و رو
آب مصر و باد چین را خاک آذربایجان (سلمان ساوجی)

وجود كوهستان هاي زيبا و سر به فلك كشيده كه حتی در اوج گرماي آفتاب تابستاني جامه سفيدشان را از تن به در نمي كنند، رودخانه هاي خروشان و آبشارهاي فرح بخش آن با چشم اندازهاي بديع و جان افزا، باغ هاي پرميوه و ييلاق هاي سرسبزش، درياچه هاي پرموج و تفرج گاه هاي روح پرور، استخرها، آسياب ها و روستاهاي دل انگيز، همه و همه اين استان را به يكي از زيباترين مناطق ایران و یکی از بهترین مناطق برای گردشگری به خصوص در فصول گرم تبديل كرده است.
این استان داراي 12 شهرستان و 31 شهر است. شهرستان هاي آن عبارتند از اهر، بستان آباد، بناب، [Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ]، سراب، شبستر، كليبر، [Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ]، مرند، ميانه، هريس و هشترود. مركز[Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ]شهر تاريخي و توسعه يافته [Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ] است که خود یکی از دیدنی ترین شهرهای ایران به شمار می آید. آذربايجان شرقي يكي از كانون هاي صنايع دستي ايران محسوب مي شود. در اين استان انواع فرش، قاليچه، جاجيم، ورني، خورجين، گليم، شال، گليمچه، ظروف سفالي، سراميك، اقسام سبد حصيري و تركه اي، پارچه هاي پشمي و ابريشمي سوزن دوزي شده، نقره سازي و... موارد عمده صنايع دستي را تشكيل مي دهند و فرش تبریز هنوز یکی از معروف ترین و بهترین فرش های دست باف صادراتی ایران به شمار می رود.
اگر چه این استان جزء سردترین استان های کشور است؛ اما از تنوع اقليمي قابل توجهی نیز برخوردار می باشد؛ به طوري كه در بیش از 50 روز از سال شاهد يخبندان بوده و در گرم ترين روزهای تابستان در برخي مناطق استان، درجه حرارت، به 40 درجه سانتيگراد می رسد.

این استان از لحاظ تنوع ظرفیت های گردشگری و جاذبه های توریستی نیز از مهمترین استانهای کشور است. ایرآذتورک می تواند آثاری از دوره های پیش از اسلام، دوره اسلامی، دوره ایلخانی و...، کلیساهای زیبای باستانی، رودها و آبشارهای پر آب و سواحل زیبا و آثاری همچون [Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ] را به عنوان شاهد این مدعا ذکر کند. از مهمترین آثار باستاني استان می توان از: [Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ]، پل دختر، ارك عليشاه، بازار تبريز، مسجد جامع تبريز، مسجد جامع مرند، قلعه بابك، [Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ]، [Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ]، [Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ]، سنگ بسم الله موزه آذربايجان، خانه مشروطیت،[Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ] و [Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ] و [Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ]، [Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ]، برج شهرداري تبريز مقبره شیخ محمود شبستری و مسجد جامع شبستر و... نام برد.

عنوان آشنایی با تبریز بر روی این کتابچه ، نه به مثابه یک آشنایی در حد کمال ، بلکه در حد یک آشنایی اجمالی است و به تعبیری شمه ای است ازپهنه ای فراخ.

وقتی سخن از تبریز است این چهار راه شرق و غرب این مامن عرفا و شعرا ، این میعاد گاه اهل فضل و هنر و این خاستگاه حماسه و قیام ، عجز قلم و زبان بر ملا می شود.
پیشینه اش د رهاله ای مستور است و تسمیه نامش آمیخته به حدس و گمان.
قبه الا سلام بودنش مایه مباهات و چهار راه شرق و غرب بودنش بیانگر قدر تاریخی و جغرافیایی دیرینه اش است و بدینسان ربع رشید یه اش به عنوان بزرگترین دانشگاه زمان خود رشک انگیز می نموده است و مسجد کبودش فیروزه جهان اسلام نام گرفته و ارک آن همواره استوار است.
مقبره الشعرایش دربرگیرنده بیش از 400 شاعر و سخنور است و تبریز یگانه شهر پهنه گیتی است که مقبره الشعرا دارد و یگانه مکان مسقف عالم بازارش است. بازار بزرگ تبریز با راسته های متعدد ، دالان ها و کاروانسراها ی و تیمچه ها و مسجدها و ... چون نگینی بر تارک معماری عالم می درخشد.
میر علی تبریزی واضع خط نستعلیق از این شهر برخاسته و مکتب تبریز دیگر مکاتب هنری را وام ها بخشیده است.
اگرچه در پی جنگ صفویان با عثمانیان جمله صنعتگران و هنروران تبریز ناگزیر به کوچی درد آور گردن نهادند اما پس از ترک شهر و کاشانه خود آنگاه که دراصفهان یورت انداختند هنر معماری اصفهان را پی افکندند و امروز اصفهان با آن همه داشته هایش وامدار هنر تبریز است.
تبریز روزگاری پایتخت و سالیانی دراز ولیعهدنشین بوده است . در روزها و شب های تاریخی اش ، به یادماندنی ترین جشن ها و سرورها را شاهد بوده است . گویی هنوز اوزون حسن آن سلطان مقتدر در میدان صاحب الامر سان می بیند و سفرای دربار ونیز را به حضور می پذیرد و جشن و سرور سلطان یعقوب هنوز فرجامی نیافته است و پژواک پایکوبی آن جشن ها در کوچه پس کوچه های قدیم شهر می پیچد و تبریز دردبارترین لحظه هایش را نیز فراموش نکرده است. چه آنگاه که مقهور طبیعت گشته است و چه آنگاه که در مقابل دشمن سرفرازانه ایستاده است و چه آنگاه که شاهدبر سردار شدن احرار شده است . تبریز تاریخی سرشار از تلخی ها و شیرینی ها دارد تاریخی سرشار از شوق و حسرت و آکنده ا زمهر و قهر.
تبریز شهر اولین هاست ، اولین مدرسه،اولین چاپخانه ، اولین تتاتر ، اولین نشریه، اولین بلدیه و اولین ... تبریز شهر حماسه ها و قیام هاست. آغازگر نهضت تنباکو ، آغازگر قیام مشروطیت و آغازگر قیام 29 بهمن سال 56 است که ارکان طاغوت را به لرزه درآورد.
تبریز شهر شهیدان محراب است ، شهید آیت الله قاضی طباطبایی و شهید آیت الله مدنی. شهر عاشوراییان است، شهر سردارانی چون باکری ها ، یاغچیان ها، شفیع زاده ها ، تجلایی ها و شهر شهیدان است.
نبریز در دامن سهند این آتشفشان خاموش تاریخ آرمیده اما خود آتشفشانی است که هر از گاه با خروشی سهم آگین سیمای تاریخ را دگرگون می کند.
شهر علامه امینی ها ، علامه طباطبایی ها ، علامه جعفری هاست شهر سردار ملی و سالار ملی است.
اینک شمه ای از هزاران هزار نکته این شهر را به دوستداران تبریز دیرینه تقدیم می کنیم.

عباداله فتح الهی

شهردار تبریز
*منبع از کتاب آشنايی با تبريز: از انتشارات شهرداری تبريز

تبریز مرکز استان آذربایجان شرقی است . در 46درجه و 25 دقیقه طول شرقی و 38درجه و دو دقیقه عرض شمالی از نصف النهار گرینویچ واقع شده است. ارتفاع آن از سطح دریا 1340 متر می باشد. با وسعتی حدود 11800 کیلومتر در قلمرو میانی خطه آذربایجان و در قسمت شرقی شمال دریاچه ارومیه و 619 کیلو متری غرب تهران قرار دارد . در150 کیلو متری جنوب جلفا ، مرز ایران و جمهوری آذربایجان قرار گرفته است. جمعیت تبریز بیش از یک و نیم میلیون نفر می باشد.
تبریز از سمت جنوب به رشته کوه منفرد همیشه پر برف سهند و از شمال شرقی به کوه سرخ فام عون علی (عینالی) محدود می شود. رودخانه آجی چای (تلخه رود) از قسمت شمال و شمال غرب تبریز می گذرد و بعد از طی مسافتی قابل توجه در دشت تبریز به دریاچه ارومیه می ریزد و مهرانرود از میانه تبریز می گذرد که اکثرا در فصول مختلف سال بی آب است.
تبریز زمانی دارای باغات و مزارع فرح انگیز و پر آوازه ای بود به همراه قنات ها و چشمه های متعدد که امروز تمامی آن همه باغات و مزارع از میان رفته یا درحکم از میان رفتن است و گستره شهر پیرامون خود را به مناطق مسکونی، تجاری ، اداری ، و صنعتیو خدماتی مبد ل ساخته است.
شرح تبریز از گذشته ها ی دور تا به امروز هرگز د ر قاموس سطر ها و نوشته ها نگنجیده است.
پیشینه تبریز همواره درهاله ای از ابهام مستور بوده و امروز نیز حکایتگر غرایب است . تاریخ تبریز در پیش ا زظهور اسلام اسیر ظن ها وگمان ها و گاهی اغراض هاست و بعد از ظهور اسلام سیمای پرشکوهش نظر جهانیان را معطوف می سازد و در گستره وسیع حکومت اسلامی به " قبه السلام " مشهور می شود . سپس در شاه راه ابریشم ، شرق را با غرب پیوند می دهد و رونق اقتصادیش به بنیان بازارها و کاروانسرا هایی می انجامد که عظیم ترین مکان مسقف پهنه گیتی می گردد واز این رو – رشک انگیز – دارای شکوهمند ترین ابنیه اعصار و مترقی ترین دانشگاه آنزمان ها – ربع رشیدی – می شود.
بنیاد شهر تبریز و وجه تسمیه نامش افسانه ای را می ماند ، گاهی بوی اغراض می دهدو برخی موارد نیز از ظن ها و گمان ها نشات می گیرد.
زنده یاد عبدالعلی کارنگ درآثار باستانی آذربایجان (آثار و ابنیه تاریخی شهرستان تبریز) در باب وجه تسمیه تبریز می نویسد: کلمه تبریز را جغرافی نویسان عرب چون سمعانی ویاقوت حموی به " کسرتاء " و جغرافی نویسان ایرانی وترک چون حمدالله مستوفی و کاتب چلپی به " فتح تاء " و مورخان رومی و روسی چون فاوست ، آسولیک، ورطان و خانیکف به" فتح تاء " ، قلب " باء" ، به " واو" یعنی به صورت "تورز"Tavrez و " تورژTaverz " ، " تورشTavres" و " دورژ Davrez " ذکر کرده اند.
درباره بنا و وجه تسمیه شهر تبریز حمدالله مستوفی و یاقوت حموی می نویسند : بنای تبریز از زبیده زن هارون الرسید است . وی به بیماری تب نوبه مبتلا بوده،روزی چند در آن حوالی اقامت کرده ، در اثر هوای لطیف و دل انگیز آنجا بیماری زبیده زایل شده، فرموده شهری در آن محل بنا کنند و نام آن را " تب ریز " بگذارند
اولیا چلبی کلمه " تبریز را به معنی ستمه دوکوجو" (ریزنده تف و تاب) و این نام را باآتشفشانی دیرین کوه سهند مربوط دانسته است.
زنده یاد کارنگ درادامه می افزید: مورخان ارمنی هم اسم تبریز را " تورژ یا دورژ" محرف عبارت " د، ای ، ورژ " به معنی انتقام گاه دانسته و نوشته اند : بانی تبریز خسرو ارشاکی (233-217م) حکمران ارمنستان است که آن شهر را به یاد گرفتن انتقام " ارتبانوس" یا " اردوان" آخرین پادشاه پارتی ا زاردشیربابکان بنیاد نهاده ونام آن راDa-i-vrez) ) گذاشته است.
مولف آثار باستانی آذربایجان با افسانه شمردن موارد ذکر شده می نویسد : قدیمی ترین ذکر نام تبریز را درکتیبه سارگن دوم پادشاه آشور خواهیم یافت. شرقشناس شهر فقید ولادیمیر مینورسکی می نویسد : " سارگن دوم د رسال 714 قبل از میلاد به قصد تصرف ممالک اورارتو سفری به شمال غربی ایران کرد. از ناحیه سلیمانیه کنونی (واقع د رکردستان عراق) داخل کردستان مکری شد، از پارسوا parsua (پسه کنونی ) و ساحل جنوبی دریاچه ارومیه گذشت ، از سوی شرقی دریاچه به راه خود ادامه داد و پس ازپشت سر گذاشتن " اوشکایا" (اسکوی کنونی) قلعه "تارومی" یا "تاروئی " و "ترماکیس" را گشود . بعید نیست یکی از این دو کلمه نام قدیمی تبریز کنونی باشد.
چنانچه درابتدا اشاره شد پیشینه تبریز همواره در هاله ای از ابهام مستتر بوده است و بنیاد و وجه تسمیه نامش گاهی افسانه ای ، گاهی مغرضانه و گاهی نشات گرفته ازظن ها . گمان ها می گردد. این که تبریز قبل از اسلام مکانی آباد ویا غیر آباد بوده است هنوز سند محکمه پسندی در میان نیست حتی در اوایل ظهور اسلام نیز در حمله اعراب به آذربایجان نامی ا زتبریز دیده نمی شود، تنها اشاره دقیق و مستند مربوط به زمان سلسله روادیان است که در زمان خلافت متوکل عباسی ، رواد ازدی و فرزندانش تبریز رو به آبادی نهاد و دور شهر رابارو کشیدند .از آن زمان به بعد تبریز با سپری ساختن وقایع تلخ و شیرین اوازه ای جهانی یافت . اوصافی که درطول تاریخ از تبریز شده است به اجمال چنین است:
در قرن چهارم هجری یاقوت حموی تبریز را مشهورترین شهر آذربایجان می خواند.
ابو حوقل در367 و ابن مسکوبه در421 و ناصر خسرو در 438 تبریز را بزرگترین و آبادترین شهر آذربایجان می خوانند.
در سال 618 لشگر مغول به پشت دروازه های تبریز می رسند ، اما تدابیر شایان تقدیر بزرگان شهر تبریز را از حمله مغولان مصون نگه می دارد و مردم تبریز با بذل مال شهر را ازکشتار و ویرانی رها می سازند. البته این اتفاق سه بار تکرار می شود ودر هر سه بار مردم متمول تبریز همان تدبیر را به کار می بندند تا این که د رسال 638 ه. ق مغول ها به سراسر آذربایجان مسلط می شوند و تبریز را پایتخت خود قرار می دهند که در زمان غازان خان تبریز شکوه ویژه ای می یابد . شنب غازان خان با ابهت تاریخی اش چشم ها را خیره می سازد ، خواجه رشیدالدین فضل الله وزیر اندیشمند ایلخانیان ربع رشیدی را بنیاد می نهد که در زمان خود عظیم ترین مرکز علمی – فرهنگی به شمار می رود و از آن همه مجد و عظمت اینک ویرانه های از برج های ربع رشیدی در میان محله ای باقی مانده است.
این شهر در طول تاریخ دوره های طلایی متعددی را سپری ساخته است. دوران پایتختی، دوران ولیعهدنشینی، دوران شکوفای تجاری ، اقتصادی، هنری و... زمانی مکتب تبریز در عرصه هنر تحول شگرفی را موجب می گردد که امروز آثار کم نظیر آن دوره زینت بخش موزه های جهان است.
مردان و زنان نامداری ا زاین شهر برخاسته اند. کعبه ملای روم ، میعادگاه عرفا، شعرا، اندیشمندان و بزرگان بوده است .به همین خاطر تبریز یگانه شهری است که صاحب مقبره الشعرا است . مقبره ای که خاقانی ها ، همام ها، قطران ها، و... سرانجام واپسین مقتدر آسمان شعر و ادب شهریار شیرین سخن درآن مکان مقد س آرمیده است . اگر چه از بلایای زمینی وآسمانی درامان نمانده است ، زلزله ها ، سیل ها، بیماریهای واگیر ، جنگ ها و ... همه تبریز را آشفته ، اما باز این شهر همیشه سرافراز به قول آقای یحیی ذکاء ، هر بار از زیر ویرانه ها و خاکستر های شهرپیشین همچون سمندری ، زنده تر و سرافرازنه تر قد برافراشته ، زندگی از سرگرفته و هیچگاه زبون پیشامد ها و بازی های روزگار نگردیده است.
میر علی تبریزی واضع خط نستعلیق ، پیر سید احمد تبریزی استاد کمال الدین بهزاد و... از جمله هنرمندانی بودند که تحولی در عرصه دنیای هنر ان روزگار پدید آوردند. در زمان صفویه این اقتدار هنری در تبریز به اوج خود رسیده اما جنگ صفویان با دولت عثمانی آنچه را که بافته شده بود پنبه ساخت و از آن همه مجد و عظمتش جز کشتزارهایی سوخته و کوشک هایی ویران چیزی بر جای نماند و پایتخت به اصفهان منتقل شد و هر چه استاد و هنرمند و اندیشمند بود به اصفهان کوچید و بناهای عظیم اصفهان مه امروز مایه مباهات کشورمان است به دست کوچندگان تبریز و هنرمندان این خطه بنیاد شد و پادشاهان صفوی که پادشاهانی فرهنگ دوست و هنرپرور بودند اصفهان را نگین ایران ساختند و همای سعادت ا زفراز آذربایجان بویژه تبریز پرکشید و بر سر اصفهان سایه افکند.
تبریز گذشته ا زآنچه ذکرش رفت، در امور بنیادی نیز هموارهپیشگام بوده است که شاهد آن بوده ایم و هستیم.
نقش بنیادی تبریزدرنهضت تنباکو به استناد مدارک موجود حقانیت مبدا نهضت تنباکو ازتبریز را به اثبات می رساند که در پی آن میرزای شیرازی فتوای معروف خود را صادر می کند و شرح واقعه به قلم پژوهشگر ارجمند آقای صمد سرداری نیا تحت عنوان "تبریز درنهضت تنباکو " به انجام رسیده است.
قیام عظیم مشروطیت و نقش تبریز در اعطای مشروطه به مردم آن زمان امر مبرهنی است که حکایتگر دلیری مردان پولادین اراده ای چون زنده یادان ستارخان سردار ملی ، باقر خان یالار ملی ، ثقه الاسلام ، شیخ محمد خیابانی، علی مسیو، حسین خان باغبان و...است.
بعد از قیام مشروطه و وقایع مختلف ،تبریز پس از سپری ساختن سالهای بحرانی 20الی 25 درسال 1332 در نهضت ملی ساختن نفت یکی از ارکان حرکت های آن زمان در سراسر کشور به شمار می رفت و گواه این ادعا ، صفحه های حاکی شور و حال انقلابی مطبوعات تبریز در آن سال هاست و ملاقات های شادروان سید اسماعیل پیمان با آیت ا.. کاشانی و دکتر مصدق می باشد.
درنهضت 15 خرداد سال 1342 نیز بازاریان تبریز با بستن بازار و خطبای تبریز باایراد سخنرانی های مهم و پخش شب نامه ها و حرکت های اصیل انقلابی دین خود را ادا کردند و سرانجام در29 بهمن سال 56 با حرکتی توفنده بنیاد شاهنشاهی 2500 ساله را به لرزه درآوردند و عظمت واقعه به قدری غیر منتظره و خارق العاده بود که رژیم شاهی را دچار سردرگمی ساخت و ساواک با تمامی ادعاهای پر طمطراق خود عاجزانه به تقلا برخاست.
آنچه رفت مختصری بود از تبریز و وقایع تاریخی فرهنگی آن . اینک به شرح مختصر یکایک موارد شایان توجه اکتفا می شود . با این امید که این سطور درشناساندن سیمای تبریز برای هر صاحب اشتیاقی سودمند واقع شود.

توسعه شهر تبريز از طريق ايجاد بازارچه هايي در امتداد دروازه هاي هشت گانه قديمي صورت گرفته است . با پوشش فواصل بازارچه ها توسط واحدها ي مسکوني ، سيماي شهر فعلي در قرن گذشته شکل گرفته است و اکنون نيز اين سيما را مي توان در محلات قديمي شهر کاملا مشاهده نمود هر چند خيابان کشي هاي جديد آن بافت قديمي و سنتي را
ازبين برده بااين همه در بين کوچه پس کوچه ها ي قديمي شهر و برخيابانهاي قديمي مي توان به وضوح معماري قديمي شهر را که از آنها آثاري هر چند غير معمور برجا مانده است مشاهده نمود . اين قسمت از شهر از شمال به محله دوه چي (خيابان شمس تبريزي)، از جنوب به محله ليلاوا و چرنداب ا زشرق به خيابان ثقه الاسلام و خاقاني و از غرب به راسته کوچه و شريعتي محدود مي گردد. د ردوران اين هسته مرکزي بازار تبريز قرار گرفته است که با وسعتي معادل يک کيلومتر مربع از تيمچه هاو سراها و دالان و مساجد و حمام ها و حجرات تشکيل يافته است. اين بازار بعد از مشروطيت و مخصوصا بعد ازسالهاي 1300 شمسي د راثر عدم توجه رو به خرابي گذارده است . هجوم معماري جديد و استفاده از مصالح جديد به جاي مصالح سنتي قديم ، اين بازار را مورد تهديد جدي قرار داده است . رکود اقتصادي منطقه بعد از سال هاي 1320 که مسايل سياسي وقت موجد آن بوده است و فرا ر سرمايه هاي بومي ، در انهدام بازار تبريز نقش مهمي داشته است به طوري که دردهه هاي 30و 40 بي توجهي به اوج خود رسيده و بيشتر انهدام بازار و بافت سنتي آن در اين سال ها صورت گرفته است. با تمام اينهااگر يک جهانگرد اروپايي بخواهد به شرق مسافرت نمايد از اروپا تا تهران بازار سرپوشيده اي به بزرگي و عظمت بازار تبريز مشاهده نخواهد نمود.
ا زجهانگردان بنامي که بازار تبريز را در اعصار و قرون مختلف ديده و توصيف نموده اند مي توان مقدسي در قرن چهارم ، ياقوت حموي قرن هشتم را نام برد که هر يک به فراخور حال از بازار و وفور کالا و اين که درآمد بيشتر مردم از طريق داد وستد به دست ميآيد سخن رانده اند ولي مفصل ترين آنها را شاردن داشته است . او بازار را داراي 15000 باب مغازه و تبريز را داراي بزرگترين بازار آسيا به حساب مي آورد.
بازار تبريز يکي از شاهکاريهاي جالب معماري ايراني است . طاق ها و گنبدها بي نظير يا کم نظير دارد.
بزرگترين گنبد بازار ،گنبد تيمچه امير است . مهم ترين تيمچه هاي فعلي بازار تبريز عبارتند از:تيمچه امير ، تيمچه مظفريه ، تيمچه شيخ کاظم ، تيمچه گرجيلر، تيمچه حاج صفر علي ،تيمچه ميرزا شفيع، تيمچه حاج رحيم ، تيمچه حاج مير ابوالحسن.
باني تيمچه امير ميرزا محمد خان امير نظام زنگنه است که در1260 ه .ق در گذشته است . معمار معروف آنصمد معمار بوده است که داستان زندگي او دربين معمارين تبريز زبانزد است . وي د راواخر عمر با فقر روزگار گذرانيده وبا فقر نيز زندگي را بدورد گفته است. يکي از زيباترين قسمت هاي بازار تبريز تيمچه مظفريه است. ساختمان اين بنا در سال 1305 ه.ق پايان پذيرفته است و نامگذاري آن به سبب حضور مظفرالدين ميرزا و افتتاح آن به دست وي بوده است. باني آن حاج شيخ معروف (جعفر قزويني) بوده است که درعين حال باني تيمچه ها و دالان حاج شيخ نيز مي باشد.
معروف ترين راسته ها ي بازارتبريز در حال حاضر عبارتنداز :
بازار امير، بازار کفاشان ، بازار حرمخانه، راسته بازار ، يمن دوز بازار ، بازار حلاجان ، قيزبستي بازار (قيز بسط بازار) بازار سراجان، راسته کهنه ، بازار کلاهدوزان، دلاله زن بازار، بازار صادقيه، بازار مسگران ، بازار حاج محمد حسين ، بازار مشير، بازار صفي، بازار ميرابوالحسن، رنگلي بازار ، بازارچه دوه چي، (شتران)، بازارچه خيابان و...
مجمو عه بازار قديمي تبريز به سبب ويژگي هاي معماري آن و ضرورت حفظ و نگهداري از آن درسال 1354 تحت شماره1097 د رفهرست آثار ملي کشور ثبت شده و اينک مطابق قانون تحت حفاظت سازمان ميرا ث فرهنگي قرار دارد و هر گونه تعميرات و مرمت آن با اطلاع و مجوز آن سازمان صورت مي گيرد . سازمان ميراث فرهنگي کشورهمه ساله از محل بودجه عمومي دولت و کمک هاي مالي کسبه مبالغ قابل توجهي درمرمت و احيا اين مجموعه زيباي قديمي هزينه مي نمايد.

1-مدرسه اکبريه:اين مدرسه عمارت دو طبقه مفصلي داشت که در سال 1266ه.ق. در ضلع غربي و شمالي صحن بقعه صاحب الا مر از طرف ميرزا علي اکبر خان مترجم ودبير کنسولگري روسي بنيان نهاده شد.
2-مدرسه جعفريه:جعفريه مدرسه کوچکي است که دربازار مسجد جامع- جنب مدرسه طالبيه متصل به ديوار شرقي مسجد اسماعيل خاله اوغلي واقع شده است . راه آن از دالان طالبيه ، بين حوضخانه و مسجد نامبرده تعبيه گرديده است.
3-مدرسه حاج صفر علي: اين مدرسه تقريبا روبروي سراي بزرگ شاهزاده واقع شده است . باني آن تاجر نيکوکاري بوده به نام حاج صفر علي که درروزگار نايب السلطنه در تبريز مي زيسته است.
4-مدرسه خواجه علي اصغر : اين مدرسه درکوچه حرم خانه پشت عمارت عالي قاپو يا کاخ استانداري کنوني واقع شده است . باني اين مدرسه و مسجد حاج علي اصغر معروف به خواجه مازندراني بود که ظاهرا در روزگار فتحعلي شاه مي زيسته است.
5-مدرسه صادقيه:اين مدرسه در انتهاي شماليراسته کهنه که به بازار صادقيه معروف است قرار گرفته ، مدرسه اي است داراي حجرات مستعد جهت طلاب علوم ديني و يک مسجد با طاق هاي آجري ضربي و ستونهاي سنگي و مسجدي به صورت تالاري دراز در جانب شرقي مسجد بزرگ ، جهت زنان نمازگزار . باني اين مدرسه و مسجد ميرزا صادق نامي از اهل اشتهار بود که در زمان شاه سليمان صفوي سمت استيفا داشت . اين مدرسه و مسجد نيز داراي موقوفات زيادي مي باشد. نادر ميرزا درتاريخ و جغرافياي دارالسلطنه تبريز ص 116 مي نويسد : اين مدرسه را حمامي بر نيکو بود که اکنون ويرانه است.
6-مدرسه طالبيه: اين مدرسه در بازار مسجد جامعتبريز واقع شده است . مدخل آن دالاني است که سطحش قريب به يک مترو نيم از کف بازار پايين تر است . سابقا اين دالان سرپوشيده و مسقف بود . عمارت شمالي در نيمه دوم قرن يازدهم هجري از طرف حاج طالب خان پسر حاج اسحق تبريزي ساخته شده و طبق وقف نامه اي که به مهر و امضاي چهارده تن ازعلما رسيده در تاريخ 1087 ه . ق. پس ازپايان عمارت طالبيه ، درآمد مستغلاتي به هزينه اداري و حفظ و حراست مدرسه مزبور اختصاص يافته است.
7-مدرسه ظهيريه: اين مدرسه يکي از بناهاي ميرزا محمد ابراهيم ظهيرالدين وزير آذربايجان است که د رسال 1089 ه .ق. د رزمان سلطنت شاه سليمان صفوي در کنار مسجد ظهيريه يا قزللو مسجد ساخته شده است.
8-مدرسه کاظميه: کاظميه نام مدرسه و مسجدي است که در محله چنار ، انتهاي بازار مسجد جامع واقع شده است . باني آن سليمان خان بن شم خال خان افشار حاکم صائن قلعه بوده و اين بنا را به نام سيد کاظم رشتي شاگرد معروف شيخ احساني ساخته و ثواب آن را به روان سيد رشتي هديه نموده و توليت آن را به ملا علي مرندي واگذار کرده است و بناي مدرسه و مسجد کاظميه در سال 1271 ه . ق. پايان پذيرفته و بر اثر بي سرپرستي مسجد متروک گرديده و همچنين حوادث طبيعي از قبيل بادوباران و زلزله وغيره کم کم عمارت کاظميه را به ويراني کشانده است به طوري که اکنون جز ويرانه اي حسابي از آن مدرسه و مسجد با عظمت يکصد و بيست سال پيش چيزي بر جاي نيست.
9-مدرسه نصريه: اين مدرسه يکي از تنوعات عمارت نصيريه بود که به نام وصيت ابوالنصر حسن فرمانرواي آق قويونلو پس از درگذشت وي ساخته شده است. اين مدرسه مانند ساير قسمت هاي عمارت نصريه در نتيجه زلزله و حوادث مختلف ويران شد و در زمان نايب السلطنه عباس ميرزا ، مرحوم حاج ميرزا مهدي قاضي از در آمد موقوفات عمارت نصريه در محل آن ، مدرسه جديدي ساخت که اکنون به مدرسه حسن پادشاه معروف است.

مسجد کبود: این مسجد بنا به کتیبه سردرب آن به سال 870 هجری قمری و در زمان سلطان جهانشاه مقتدرترین حکمران سلسله قره قویونلویان که فردی زیبا پسند و شاعر نیز بوده، بنا شده است. تنوع و ظرافت کاشیکاری و انواع خطوط به کار رفته درآن و همچنین زیبایی و هماهنگی رنگ ها سبب شده است که به فیروزه اسلام شهرت یابد. کتیبه ها به وسیله نعمه اله البواب خوشنویس مشهور قرن نهم کتابت شده و سرکاری آن با عزالدین قاپوچی بوه است.
زلزله سال 1193 ه. ق. سبب فرو ریختن گنبدها و خرابی آن شده است . با این که از این مجموعه زیبا جز سردری شکسته و چند پایه باقی نمانده است ولی به قول:... ارزد به صد هزار ، تعمیرات و دوباره سازی مسجد به منظور حفاظت بخش های باقیمانده شامل طاق ها و پایه ها از سال 1318 شروع شده ااست.



مسجد استاد و شاگرد
این مسجد در خیابان فردوسی سابق پشت دبیرستان دخترانه بنت الهدی واقع گردیده است. این مسجد ازطرف امیر حسن چوپان ملقب به علاءالدین ساخته شده است . چون تحریر کتیبه ها و مندرجات دیوارهای داخل و خارج مسجد به خط عبدالله سیرفی و یکی از شاگردان زیر دست وی صورت گرفته بود لذا عوام آن مسجد را استاد و شاگرد می نامیدند.
مسجد اسماعیل خاله اوغلی(پسر خاله): این مسجد د رسمت چپ یا جانب جنوبی دالان مدرسه طالبیه بین مدرسه دینی جعفریه و مسجد جامع بزرگ واقع شده. ده ستون سنگی زیبا و هجده گنبد ضربی آجری دارد که سابقَا آن را مسجدملا محمد حسن پیش نماز می گفتند.
مسجد امام جمعه
این مسجد درجانب شرقی بازار مسجد جامع درنزدیکی مدرسه طالبیه واقع شده است . بیست ستون سنگی با سر ستون مقرنس و سی گنبد ضربی آجری دارد . ستونها درچها رردیف قرار گرفته اند و روی همه آنها رنگ سبززده شده است. بدین لحاظ این مسجد به مسجد سبز اشتهار دارد. این مسجد را بازرگانی دیندار به نام حاج علی به تاریخ 1255 ه . ق. عمارت کرده است.
مسجد حاج صفر علی: این مسجد د ر ضلع شمالی حیاط مدرسه حاج صفر علی واقع شده است. مسجد ی است با عظمت و زیبا با گنبدی بلند و مناره ای منقش به کاشی های آبی رنگ درضلع شرقی و غربی مسجد دو تالار دیگر وجود دارد که هر یک به جای خود مسجد جداگانه ای به شمار می رود . میان مسجد و دو مسجد جانبین پنجره هایی چوبی نهاده اند که موقع باز شدن آنها هر سه مسجد به هم متصل می شوند و به صورت مسجد واحدی د رمی آیند. بانی مسجد بازرگان معاصر نایب السلطنه حاج صفر علی خوئی است
مسجد حجت الاسلام
این مسجد د رجنوب صحن مدرسه طالبیه و جانب غربی مسجد جامع واقع شده است. پنجاه و چها ر گنبد آجری آن بر روی چهل ستون سنگی کبود قائم است. همه ستو نها منشوری و دارای قاعده ده ضلعی و سر ستون مقرنس یکنواخت هستند به جز یک ستون بزرگ واقع در جلو محراب که حجاری تزئینی مارپیچی و سرستون مقرنس پرکاری دارد که از شاهکاریهای هنر حجاری به شمار می رود و ظاهرا باقیمانده بنای باعظمتی است که سابقاَ در همین محل برپا بود و در اثر زلزله و حوادث دیگر منهدم گردیده است.
مسجد جامع تبریز این مسجد که در کتب تاریخی نیز ازآن عنوان جامع کبیر نام برده شده در همه ادوار تاریخی همواره مسجد جامع شهر بوده و بازار برگرداگرد آن شکل گرفته است.

قدیمی ترین بخش آن شبستان وسیعی است از تاق وگنبد هایی که بر فراز ستون ها ی 8 گوش آجری که زینت بخش آن گچبری های ظریف و هنرمندانه دوره روادیان (مقارن سلجوقیان) است بنا شده است.مسجدجامع در دوره ه ایلخان مغول مورد توجه و تعمیر بوده و الحاقانی به آن افزوده شده است. محراب رفیع گچبری باقیمانده فعلی یادگار آن دوره است.

دردوره حکومت آق قویونلویان در آذربایجان گنبد ی رفیع مزین به انواع کاشیکاری های معرق به وسیله سلجوق شاه بیگم زن اوزون حسن در بخش شمالی آن احداث شده که هنوز هم پایه ها و گوشه هایی از کاشیکارهای آن باقیمانده است.
در زلزله سال 1193 ه . ق. که کلیه عمارات تبریز را در هم می کوبد این مسجد نیز از خرابی بی نصیب نمی ماند. مسجد فعلی با پایه های متین و پوشش طاق و چشمه بعد از زلزله (اوایل حکومت قاجاریه) و توسط حسینقلی خان دنبلی حاکم وقت بنا شده است که از آثار خوب قاجاریه می باشد.
مسجد علیشاه
بنای ارک تبریز باقیمانده مسجدی است که درقرن هشتم هجری توسط تاج الدین علیشاه وزیر الجایتو ساخته شده است .قسمت جنوبی آن دارای طاقی بزرگ بوده که گویا به علت تعجیل در بنیان آن فرو ریخته است. عرض این بنا سی متر و ارتفاع آن 26 متر است. عرض دیوارها 10 متر و داخل آنها مرکب از دو دیوار عریض است که توسط طاقهایی به هم اتصال یافته است.
حمدالله مستوفی ضمن توصیف این مسجد طاقی بر بالای مسجد ندیده است . این بنا دردوران قاجاریه مبدل به انبار غلات و مخزن مهمات گردیده و حصاری دور آن کشیده شده و نام ارک یافته است . ارک د ردوران مشروطیت به دست مشروطه خواهان افتاد و د رنتیجه باعث تقویت موضع آنان شده است . درسالهای قبل از انقلاب تبدیل به باغ ملی یا گردشگاه عمومی شده بود و هم اکنون ا زمحوطه این اثر باستانی به عنوان مصلی استفاده می شود.
مسجد حسن پادشاه
توسط اوزون حسن با فرزندش یعقوب ساخته شده است . اکنون به صورت ویرانه متروکی در آمده است . چند ستون سنگی و پاره ای سنگ نوشته های شکسته و درهم ریخته تنها باقیمانده از آن مسجد است.
مسجد شاهزاده
در میدان شهدای فعلی قرار گرفته است و به مسجد شهدا معروف است. درزمان عباس میرزا ولیعهد شروع به ساختمان شده و در زمان مهدیقلی میرزا برادرمحمد شاه تکمیل گردیده است.
مسجد مقبره
در اول بازار کفاشان قرار دارد . نه ستون سنگی خوش تراش دارد. گنبدهایش بلند و ضربی است. در زلزله 1193 سقف آن فرو ریخته و بعدا ساخته شده است . این کار توسط مرحوم میرزا مهدی قاضی طباطبائی انجام پذیرفته و چون مقبره خودشان درآن جاست به نام مقبره خوانده شده است . مقبره آیت ا... شهید سید محمد علی قاضی طباطبائی نیز د رهمین مسجد قرا ردارد.
مسجد ظهیریه
در جانب غربی بقعه سید حمزه واقع شده است . مسجدی بدون ستون و در ابعا د 8 ×20 متر دارای گنبدی بزرگ است.
تزئینات ونوشته های سقف مسجد مذهب هستند . بانی این مسجد ظهیرالدین پسر صدرالدین وزبر آذربایجان است که بقعه و مدرسه سید حمزه را تعمیر و این مسجد را در سال 1087 هجری احداث نموده است.
این مسجد وقف نامه ای مفصل دارد و آخرین بار د ر1297 در زمان ناصرالدین شاه دوباره سازی شده است.

بقعه سید حمزهدرمحله سرخاب در خیابان ثقهالاسلام قرار دارد . آنچه از اینبنا باقی مانده است صحن نسبتا وسیع آن است . عمارت مقبره مرکب از یک کفش کن ، یک دهلیز و یک اتاق کوچک مسجد گونه ای است.
تعمیرات اساسی د ر1279 ه. ق. در زمان ناصرالدین شاه انجام یافته است . از سنگ های حجاری شده آن طاق مرمرین درورودی بقعه را که درزمان صفویه کنده شده است می توان نام برد. تاریخ بنای اولین بقعه به سال 714 ه. ق. می رسد . سید حمزه به شانزده واسطه نسلش به حضرت موسی ابن جعفر می رسد.
بقعه صاحب الامردر زمان شاه طهماسب صفوی ساخته شد د ر1045 قمری سپاهیان سلطان مراد چهارم آن را تخریب کردند که دوباره ساخته شد. در زلزله 1193 دوباره ویران شد و در 1208 تجدید بنا یافته است. دارای یک گنبد و دو مناره است . د رمدخل دهلیز و اندرون بقعه دو طاق مرمری از زمان شاه طهماسب صفوی برجاست . در وسط بقعه صندوق چوبی مشبکی قرار دارد ولی زیر آن قبری وجود ندارد. بنابر این یکمسجد حساب می شود نه یک یقعه.
بقعه عون بن علی(عینالی)
ابن بقعه بر فراز بلندترین قله کوه سرخاب واقع شده است . سنگ بنا شیوه ایلخانی دارد . در زمان تسلط عثمانی ویران شده د رزمان شاه عباس تجدید بنا یافته.
درزلزله های 1134و 1193 دوباره ویران شده آخرین بار در1342 قمری تعمیر شده است. اخیرا نیز تعمیرات جزیی در آن انجام یافته و راهرو پشت آن به اتاق کوهنوردی تبدیل شده است. بنا به روایتی مقبره دو تن از اولاد حضرت علی (ع) عون علی وزین علی درآنجاست.
بقعه شیخ محمد سیاهپوش
د رکوچه علی سیاهپوش در خیابان منجم واقع شده است . جا ی تاریخ د رسنگ نوشته ریخته وناپیداست . ارادت به شیخ معروف داشت و به جای او نشسته است. تاریخ در گذشت وی معلوم نیست ولی احتمالا دردهه پنجم قرن دهم اتفاق افتاده است.
آرامگاه دو کمال
در محله بیلانکوه تبریز در میان باغی مشجر و بنایی متین و زیبا دو تن از بزرگان ادب و هنر کشورمان آرمیده اند . کمال الدین مسعود خجند ی از شعرای معروف قرن هشتم و نهم هجری و کمال الدین بهزاد معروفترین نقاش مینیاتوریست قرن دهم هجری .
مقابر یاد شده در سال 1338 توسط فرهنگ دوستان کنجکاو شهر تبریز کشف و عد ها به همت انجمن آثار ملی مرمت و لوحه یادبود د رآن نصب گردید . درسالهای اخیر نیز اقدامات استحفاظی از طریق سازمان میراث فرهنگی استان د رمقابر یادشده انجام گرفته است .
بقعه سید ابراهیم و سنگ بسم الله
د رمحله دوه چی (خیابان شمس تبریزی) قرار دارد. این که سیدابراهیم اولاد امام موسی بن جعفر (ع) باشد. دلیل قانع کننده ای دردست نیست. صاحب تاریخ دنبلیان می نویسد که : شیخ ابراهیم حکمران آذربایجان بود .در زمان اوزون حسن در870 وفات یافت و در محله دوه چی مدفون شد . الان گنبدی دارد مشهور به سید ابراهیم.
مهمترین قسمت این بقعه سنگی است که بر دیوار غربی بقعه نصب شده است و به سنگ بسم الله مشهور است . به ابعاد 25/1× 70/3 تاریخ حجاری 1270 قمری است . درقاهره نوشته شده و اثر میرزای سنگلاخ است که به جهت قبر پیامبر اکرم به دربار عثمانی برده بود ولی د راثر بی توجهی سلطان عثمانی آنرا به تبریز آورد و بالاخره خود میرزا و سنگ بسم الله دربقعه سیدابراهیم ماندگار شد.

خانه کوزه کناني ها که بعد ها براي زنده نگهداري خاطرات نهفته درآن " خانه مشروطيت" ناميده شد.درسال 1247 شمسي توسط حاج مهدي کوزه کناني (ابوالمله) بنا نهاده شد . به سبب موقعيت ويژه اين خانه د رجوار بازار قديمي تبريز و مرکز بافت قديم شهر و شور و علاقه بانيآن به نهضت مشروطه ، اين خانه به محل تجمع دوستداران مشروطه تبديل گشته و تصميمات بسيار مهمي درآن اتخاذ شده است.

غيراز بارعظيم تاريخي، خانه مشروطيت از ويژگي هاي معماري ايراني نيز بهره ها داردو به همين لحاظ د رسال 1354 د رفهرست آثار ملي به ثبت رسيده است . اين خانه در محله قديم راسته کوچه تبريز واقع شده و هم اينک به عنوان مرکز اداري ميراث فرهنگي استان از آن استفاده مي شود و تعميرات آن به طور مستمرادامه دارد.

از دیگر نقاط دیدنی شهر تبریز موزه اذربایجان را باید نام برد . این موزه درمساحتی قریب به 3000 متر مربع درسال 1341 مورد بهره برداری قرار گرفته است و مشتمل بر3 سالن نمایش 2300 قطعه شیء ثبت شده می باشد . آثار به نمایش گذاشته شامل اشیاء باستانی از دوران های مختلف تاریخی ، آثار مردم شناسی و آثار مشروطیت می باشد. این موزه در جنب مسجد کبود واقع شده است.

هزاران سال است مردمانی از جنس خاک ، فراق خود را از بهشتی که روزگاری در آن بوده اند با آوازهائي غم بار ناله می کنند و خود را با يادآوری مرغزارها و چشم اندازهای پر رمز و راز آن ، پر اميد نگه می دارند. آنان به نقش ها و رنگ های بهشت می انديشند و آن را نقطه به نقطه بر زمينه ای از نخ و پشم و ابريشم در مقابل ديدگان خود گره می زنند لذا جهت تحقق به اين روياي بهشتي، موزه فرش به مديريت و همتاستاد خداياری و تنی چند از اساتيد در شهر تبريز برای اولين بار افتتاح و مورد بازديد شهروندان ، سياحان و بسياری از مسئولين مملکتی و کشورهای ديگر قرار گرفت .

مکان: بازار تبريز، طبقه فوقاني بازار شمس