Mövzu: تبریز گم شده ی تاریخ

آشنایی با تبریزپیشینه تبریز
تبریز مرکز استان آذربیجان شرقی است . در 46 درجه و 25 دقیقه طول شرقی و38 درجه و دو دقیقه عرض شمالی از نصف النهار گرینویچ واقع شده است ، ارتفاع آن از سطح دریا 1340 متر می باشد . با وسعتی حدود 11800 کیلومتر در قلمرو میانی خطه آذربیجان و در قسمت شرقی شمال دریاچه ارومیه و619 کیلومتری غرب تهران قرار دارد و در 150 کیلومتری جنوب جلفا ، مرز یران وجمهوری آذربیجان قرار گرفته است . جمعیت تبریز بیش از یک ونیم میلیون نفر می باشد.تبریز از سمت جنوب به رشته کوه منفرد همیشه پر برف سهند واز شمال شرقی به کوه سرخ فام عون علی (عینالی) محدود می شود.رودخانه آجی چی (تلخه رود) از قسمت شمال وشمال غرب تبریز می گذرد وبعد از طی مسافتی قابل توجه در دشت تبریز به دریاچه ارومیه می ریزد ومهرانرود از میانه تبریز می گذرد که اکثراَ در فصول مختلف سال بی آب است.
تبریز زمانی داری باغات ومزارع فرح انگیز وپرآوازه ی بود به همراه قنات ها وچشمه هی متعدد که امروزه تمامی آن همه باغات و مزارع از میان رفته یا در حکم ازمیان رفتن است وگستره شهر پیرامون خود را به مناطق مسکونی، تجاری، اداری وصنعتی وخدماتی مبدل ساخته است .
شرح تبریزازگذشته هی دورتابه امروزهرگزدرقاموس سطرهاونوشته ها نگنجیده است
پیشینه تبریز همواره در هاله ی از ابهام مستور بوده و امروزش نیز حکیتگر غریب است. تاریخ تبریز در پیش از ظهور اسلام اسیر ظن ها و گمان ها وگاهی اغراض هاست وبعد از ظهور اسلام سیمی پر شکوهش نظر جهانیان را معطوف می سازد و در گستره وسیع حکومت اسلامی به « قبۀ الاسلام » مشهور می شود .

سپس در شاهراه ابریشم ، شرق را با غرب پیوند می دهد ورونق اقتصادش به بنیان بازارها و کاروانسراهیی می انجامد که عظیم ترین مکان مسقف پهنه گیتی می گردد واز ین رو ـ رشک انگیز ـ داری شکوه مندترین ابنیه اعصار و مترقی ترین دانشگاه آنزمان ها ـ ربع رشیدی ـ می شود .بنیاد شهر تبریز و وجه تسمیه نامش افسانه ی را می ماند ، گاهی بوی اغراض می دهد وبرخی موارد نیز از ظن ها وگمان ها نشأت می گیرد .
زنده یادعبدالعلی کارنگ درآثارباستانی آذربیجان (آثاروابنیه تاریخی شهرستان تبریز ) در باب وجه تسمیه تبریز می نویسد: کلمه تبریز را جغرافی نویسان عرب چون سمعانی و یاقوت حموی به« کسر تاء » وجغرافی نویسان یرانی و ترک چون حمد الله مستوفی و کاتب چلبی به « فتح تاء » و مورخان رومی و ارمنی و روسی چون فاوست ، آسولیک ، وارطان و خانیکف به « فتح تاء » قلب « باء »
به « واو» یعنی به صورت « تورز Tavrez » و« تورژ Tavdrz » ، «تورشavres T» دَورژDavrez » ذکر کرده اند.
درباره بنا و وجه تسمیه شهر تبریز حمدالله مستوفی و یاقوت حموی می نویسند: بنی تبریز از زیبده زن هارون الرشید است. وی به بیماری تب نوبه مبتلا بوده ، روزی چند در آن حوالی اقامت کرده ، در اثر هوی لطیف و دل انگیز آنجا بیماری زیبده زایل شده، فرموده شهری در آن محل بنا کنند و نام آن را« تب ریز » بگذراند.
اولیا چلبی کلمه « تبریزرا به معنی ستمه دوکوچو » ( ریزنده تف و تاب ) و این نام را با آتشفشانی دیرین کوه سهند مربوط دانسته است.
زنده یاد کارنگ در ادامه می افزاید: مورخان ارمنی هم اسم تبریز را « تورژ یا دورژ » محرّف عبارت « دَ ، ی ، ورژ » و به معنی انتقال گاه دانسته و نوشته اند: بانی تبریز خسرو ارشاکی ( 233 – 217 م ) حکمران ارمنستان است که آن شهر را به یاد گرفتن انتقام « ارتبانوس » یا « اردوان » آخرین پادشاه پارتی ارز اردشیر بابکان بنیاد نهاده و نام آن را ( Da – I – vrez ) گذاشته است.
مؤلف آثار باستانی آذربایجان با افسانه شمردن موارد ذکر شده می نویسد: قدیمی ترین ذکر نام تبریز را در کتیبه سارگن دوم پادشاه آشور خواهیم یافت، شرقشناس شهیر فقید ولادیمیر مینورسکی می نویسد: « سارگن دوم در سال 714 قبل از میلاد به قصد تصرف ممالک اورارتو سفری به شمال غربی ایران کرد. از ناحیه سلیمانیه کنونی ( واقع در کردستان عراق ) داخل کردستان مکری شد. از پارسوا Parsua ( پسوه کنونی ) و ساحل جنوبی دریاچه ارومیه گذشت. از سوی شرقی دریاچه به راه خود ادامه داد و پس از پشت سر گذاشتن « اوشکایا » ( اسکوی کنونی ) قلعه « تارومی » یا « تارونی » و « ترماکیس » را گشود . بعید نیست یکی از این دو کلمه نام قدیمی تبریز کنونی باشد.
چنانچه در ابتدا اشاره شد پیشینه تبریز همواره در هاله ی از ابهام مستور بوده است و بنیاد و وجه تسمیه نامش گاهی افسانه ی، گاهی مغرضانه و گاهی نشأت گرفته از ظن ها وگمان ها می گردد. این که تبریز قبل از اسلام مکانی آباد و یا غیر آباد بوده است هوز سند محکمه پسندی در میان نیست حتی در اوایل ظهور اسلام نیز در حمله اعراب به آذربایجان نامی از تبریز دیده نمی شود.تنها اشاره دقیق و مستند مربوط به زمان سلسله روادیان است که در زمان خلافت متوکل عباسی، رواد ازدی از اهالی یمن در آذربایجان به حکمرانی پرداخت و در زمان او و فرزندانش تبریز رو به آبادی نهاد و دور شهر را بارو کشیدند. از آن زمان به بعد تبریز با سپری ساختن وقایع تلخ و شیرین آوازه ی جهانی یافت. اوصافی که در طول تاریخ از تبریز شده است به اجمال چنین است:
در قرن چهارم هجری یاقوت حموی تبریز را مشهورترین شهر آذربایجان می خواند. ابوحوقل در 367 و ابن مسکویه در 421 و ناصر خسرو در 438 تبریز را بزرگترین و آبادترین شهر آذربایجان می خوانند.
در سال 618 لشکر مغول به پشت دروازه هی تبریز می رسند، اما تدابیر شایان تقدیر بزرگان شهر تبریز را از حمله مغولان مصون نگه می دارد و مردم تبریز با بذل مال شهر را از کشتار و ویرانی رها می سازند. البته این اتفاق سه بار تکرار می شود و در هر سه بار مردم متمول تبریز همان تدبیر را به کار می بندند تا این که در سال 638هجری قمری مغول ها به سراسر آذربایجان مسلط می شوند و تبریز را پایتخت خود قرار می دهند که در زمان غازان خان تبریز شکوه ویژه ی می یابد. شنب غازان با ابهت تاریخی اش چشم ها را خیره می سازد. خواجه رشید الدین فضل الله وزیر اندیشمند ایلخانیان ربع رشیدی را بنیاد می نهد که در زمان خود عظیم ترین مرکز علمی – فرهنگی به شمار می رود و از آن همه مجد و عظمت اینک ویرانه هایی از برج هی ربع رشیدی در میان محله ی باقی مانده است.
این شهر در طول تاریخ دوره هی طلایی متعددی را سپری ساخته است. دوران پایتختی ، دوران ولیعهد نشینی ، دوران شکوفایی تجاری، اقتصادی، هنری و .... زمانی مکتب تبریز در عرصه هنر تحول شگرفی را موجب می گردد که امروزه آثار کم نظیر آن دوره زینت بخش موزه هی جهان است. مردان و زنان نامداری از این شهر برخاسته اند، کعبه ملی روم، میعادگاه عرفا، شعرا اندیشمندان و بزرگان بوده است. به همین خاطر تبریز یگانه شهری است که صاحب مقبره الشعر است. مقبره ی که خاقانی ها، همام ها، قطران ها و ..... سرانجام واپسین مقتدر آسمان شعر و ادب شهریار شیرین سخن در آن مکان مقدس آرمیده است. اگر چه از بلایی زمینی و آسمانی در امان نمانده است، زلزله ها، سیل ها ، بیماری هی واگیر ، جنگ ها و .. تبریز را آشفته ، اما باز این شهر همیشه سرفراز به قول آقی یحیی ذکاء ، هر بار از زیر ویرانه ها و خاکسترهی شهر پیشین همچون سمندری، زنده تر و سرفرازانه تر قد برافراشته ، زندگی از سر گرفته و هیچگاه زبون پیشامدها و بازی هی روزگار نگردیده است. میر علی تبریزی واصع خط نستعلیق، پیر سید احمد تبریزی استاد کمال الدین بهزاد و .... از جمله هنرمندانی بودند که تحولی در عرصه دنیی هنر آن روزگاد پدید آوردند. در زمان صفویه این اقتدار هنری در تبریز به اوج خود رسید اما جنگ صفویان با دولت عثمانی آنچه را که یافته شده بود پنبه ساخت و از تبریز و از آن هم مجد و عظمتش جز کشتزارهایی سوخته و کوشک هایی ویران چیزی بر جی نماند و پایتخت به اصفهان منتقل شد و هر چه استاد و هنرمند و اندیشمند بود به اصفهان کوچید و بناهی عظیم اصفهان که امروز مایه مباهات کشورمان است به دست کوچندگان تبریز و هنرمندان این خطه بنیاد شد و پادشاهان صفوی که پادشاهانی فرهنگ دوست و هنر پرور بودند اصفهان را نگین ایران ساختند و همی سعادت از فراز آذربایجان بویژه ، تبریز پر کشید و بر سر اصفهان سایه افکند.
تبریز گذشته از آنچه ذکرش رفت، در امور بنیادی نیز همواره پیشگام بوده است و شاهد این مدعا قیام ها وتحول هی فرهنگی ، هنری و صنعتی است که شاهد آن بوده ایم و هستیم. نقش بنیادی تبریز در نهضت تنباکو به استناد مدارک وجود حقانیت مبداء نهضت تنباکو از تبریز را به اثبات می رساند که در پی آن میرزی شیرازی فتوی معروف خود را صادر می کند وشرح واقعه به قلم پژوهشگر ارجمند آقی صمد سرداری نیا تحت عنوان « تبریز در نهضت تنباکو» به انجام رسیده است. قیام عظیم مشروطیت و نقش تبریز در اعطی مشروطه به مردم آن زمان امر مبرهنی است که حکایتگر دلیری مردان پولادین اراده ی چون زنده یادان ستارخان سردار ملی، باقرخان سالار ملی ثقة الاسلام،شیخ محمدخیابانی، علی مسیو، حسین خان باغبان و ... است.
بعد از قیام مشروطه و وقایع مختلف، تبریز پس از سپری ساختن سال هی بحرانی 20 الی 25 سال 1332 در نهضت ملی ساختن نفت یکی از ارکان حرکت هی آن زمان در سراسر کشور به شمار می رفت و گواه این ادعا، صفحه هی حاکی شور و حال انقلابی مطبوعات تبریز در آن سال هاست و ملاقات هی شادروان سید اسماعیل پیمان با آیت ا... کاشانی و دکتر مصدق می باشد.در نهضت خرداد سال 1342 نیز بازاریان با بستند بازار و خطبی تبریز با ایراد سخنرانی هی مهم و پخش شب نامه ها و حرکت هی اصیل انقلابی دین خود را ادا کردند و سرانجام در 29 بهمن سال 56 با حرکتی توفنده بنیاد شاهنشاهی 2500 ساله را به لرزه درآوردند و عظمت واقعه به قدری غیر منتظره و خارق العاده بود که رژیم شاهی را دچار سردرگمی ساخت و ساواک با تمامی ادعاهی پرطمطراق خود عاجزانه به تقلا برخاست.
آنچه رفت مختصری بود از تبریز و وقایع تاریخی فرهنگی آن. اینک به شرح مختصر یکایک موارد شایان توجه اکتفا می شود. با این امید که این سطور در شناساندن سیمی تبریز بری هر صاحب اشتیاقی سودمند واقع شود.

تبریز شهری گونئی آذربایجانین (ایران) شهرلریندن بیری دیر و شرقی آذربایجان اوستانی نین مرکزی دیر. بو شهرین نفوسی 1.600.000 کیشی دیر کی بو باخیمدان ایرانین دوردؤمونجی عن بویوک شهری حسابا گلیر. تبریز عینالی داغینین قوزاي اتکینده و سهند داغینین گؤنئي اتکینده یئرلشیب دیر. بو شهر تهرانین 600 کیلومتر لیقیندا واقع اولوب دیر
تاریخ

تبریز شهری آذربایجانین قدیمی شهرلریندن بیری دیر و اونون قدمتی 4.500 ایل بوندان قاباغا یتیشیر

کارخانالار

تبریز شهری ایرانین عن بویوک صنعتی شهرلریندن بیری دیر و چوخلی بویوک و صنعتی کارخانانی اوزونده یرلشدیریب دیر. بو کارخانالاردان تراکتورسازی، ماشین سازی، چرخشگر، ایدم، موتوژن، بلبرینگ سازی، پیستون یازی، پمپیران، آذربنیاد و صانع کارخانالارینا اشاره ائدماق اولار
چای لار

تبریز شهرینین ایچیندن ایکی چای گچیر: آجی چای و قوری چای. بو چای لار بونا گؤره کی سولارینا زیبیل (ائو زیبیلی و کارخانا زیبیلی) توکولور نئچه ایللر دیر کی باتيق اولوب دیلار و شهرین چهره سین خاراب ائدیب لر. آما تازالیق دا تبریز شهرداری سی بیر طرح ده بو چای لارین دوره سینده آغاج و چمن اکماقینان ایستیر کی اولاری گوزل لدسین
دانیشگاه لار

بو شهرده چوخ لی مهم و معتبر دانشگاه واردیر کی اولارین ایچیندن تبریز دانیشگاهی ، سهند دانیشگاهی ، هنر دانیشگاهی ، آذربایجان دانیشگاهی و خوجا رشید دانیشگاهینا اشاره ائدماق اولار
بازارلار

تبریز شهرینین چوخلی گؤزل و بويوك بازارلاری واردیر کی اولارین عن مهمی تبریزین قدیم بازاری دیر کی دنیانین عن بويوك سنتی بازاری آدلانیر. آیری بازارلاردان ائلماق اولار شمس تبریزی، تربیت، امیر، گرجیلر و دوه چی بازارلارینه اشاره ائدماق
دیل

تبریز جماعتی نین دیللری آذربايجان توركجه سي دیر. آما بو شهرین اهراب محله سینده بیر عده ارمنی زندگان لیق ائدیللر کی اولارین تعدادی چوخ آز دیر
پارک لار

بو شهرین یوزدن چوخ پارکی واردیر کی اولارین عن مهم لری ائل گلی ، باغلارباغی و گلستان باغی پارک لاری دیلار.

محله لر

تبریز شهرینین ایکی یوز دانایا یاخین محله سی واردیر کی اولار عن مهم و تاریخی لری مقصودیه ، بازار ، نوبار ، منصور ، امیره قئز ، دوه چی، سئلاب، سرخاب و ششگلان محله لری دیلر کی شهرین مرکزینده یرلشیبلر

[Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ]


[Forumda Tapılan Linkleri təkcə üzvlərimiz Görə bilər. ]In this article we will talk about Tabriz, the capital city of Ildenizogullari, Aghkoyunlular and Gharakoyunlular. Semsuddin Ildeniz, the governor of Azerbaijan of the Iraqi Seljuk State, established the Ildenizogullari State in 1146. Its capital was Tabriz. The Ildenizogullari State, of which the other cities were Nahjevan and Genje, became the most strongest state of the region until the end of 13th century. However it had to unite with the Kharzemshah, which invaded Tabriz in 1225.We will talk about Tabriz and its historical importance as a capital city of the Aghkoyunlu and Gharakoyunlu states and as a center of Southern Azerbaijan.




Tabriz is an important Turkish city and a great cultural center. Today it is the center of Southern Azerbaijan, which is under Iranian administration and the 4th largest city in Iran. It is located on the northern slopes of the Sehend Mountains, with an altitude of 1.748 meters, and between the Urumiyah Lake and the Caspian Sea and to the northwest of Iran.

With the division of the Southern Azerbaijan region of 106.605 km2 into two, two regions were formed under the names Eastern Azerbaijan and Western Azerbaijan. The central city of Eastern Azerbaijan is Tabriz and the central city of Western Azerbaijan is Urumiyeh. Tabriz became a large city with the conquest of the Seljuk ruler Tugrul Bey in 1055. The city, which was invaded by the Mongolians in 1230, gained importance again as the crown city of the Il-khanid Empire.



View of an old gate of Tabriz city. (19th. A.D. )

The city was invaded by the Celayirli?s in 1336 and by Teymur in 1392 and later by the Gharakoyunlu and Aghkoyunlu and in 1500 it became the city of the Safevi Turkish Empire. In 1514 Tabriz had a population over one million and became one of the most densely populated cities in the world. With the Chalderan War in 1514 Sultan Selim invaded Tabriz once and later in the years 1534, 1535 and 1548 Suleyman the Magnificent invaded Tabriz thrice. The Persian Turkish Empire abolished the crown city of Tabriz and declared Ghazvin as the crown city and later Esfehan was declared the crown city. Tabriz was recovered by Shah Abbas on October 21, 1603. The population of Tabriz is estimated to have been 550 thousand at that time. Re-included in the territories of the Ottoman Empire by Ahmed Pasha on August 3, 1725, Tabriz again became the center of the state. Nader Shah Afshar regained the city in July 1730. Tabriz that was re-added to the Ottoman territories by Hekimoghlu Ali Pasha later on December 4, 1731 was submitted to Iran by the Ottoman Empire on January 10, 1732. Although the Province of Tabriz, which remained under Ottoman sovereignty for 25 years, receded very much in 19th century, it maintained its status as the biggest center of Iran. The population of Tabriz that was calculated to be 250 thousand in 1825 fell down to 183 thousand between 1850 and 1875. The population of it was 240 thousand in 1915; 220 thousand in 1925; 214 thousand in 1940. With its 250 thousand of population, it was the third biggest Province of Iran in 1950. Temporarily invaded by Russia in 1827, Tabriz remained under Russian invasion between 1908 and 1914.



Remains of the Arg-e-Ali Shah, Tabriz, 8th. cent. A.H. (14th A.D. )

Tabriz has about a 2800-year- old history. In Turkish, Tabriz means ?the camp of migrants on a plateau?. The Province of Tabriz has been a land to nomadic Turkish tribes for nearly three thousand years. In the time of Qajar Dynasty, despite not being the capital, Tabriz was the second most important Province of the country called Iran. The prince had to be from Tabriz so as to deserve the throne. Today, Tabriz is a big Turkish Province with its approximate population of 2.5 million. The Lake Shah, one of the most important places for excursion; the Open Mosque, alias Ark Small Mosque, where people perform their Friday prayer; the Madrasa of Islamic Sciences are among the other historical and tourist places. The Streams Ac?Maydan pass through Tabriz. The only transit route between Tbilisi, Yerevan, Jolfa and Merend is Tabriz.

Bayram Khodja was the one who first made Tabriz capital was the first monarch of Gharakoyunlu State established in 1365 in the territories including eastern and southeastern Turkey, Caucasia, Iran and Iraq. The successor of Bayram Khodja, his son Ghara Mehmed defeated Artukogullar?restrained Teymurid forces. He traveled to Tabriz in 1388 and declared it as the capital. Ghara Yousuf succeeded Ghara Mehmed and made big conquers. The monarch who regained its former power to the state that was weakened during the reign of the sons of Ghara Yousuf was the Jehan Shah who had come to the throne in 1437. Jehan Shah lost the war fought in Mardin against the Monarch of Aghkoyunlu, Uzun Hasan. After this defeat in 1457, Gharakoyunlular was completely destroyed by Uzun Hasan in 1469. Jehan Shah is famous for his justice and the importance it attached to the development of the province. It made the province a prosperous one. The Gok Madraseh and Mozaffariyeh Madraseh that were built of completely marble stones and ornamented with flowery china are two important works of Gharakoyunlu. The wife of Jehan Shah had the Great Mosque and its Madraseh built in Tabriz.



Masjed-e-Kabud, the Blue Mosque, of Tabriz,

Established in 1398, Aghkoyunlular state is also named as Bay?yah State, since they come from the Bay?Tribe of Oghuzlar. While the first ruler of Aghkoyunlular is Tur-Ali Bey, later his son Fakhreddin Kutlu succeded him. But he became dependent on the ruler of Sivas, Cadi Burhaneddin, and upon his death, Ghara Yuluk Osman Bey replaced him as the Head of the Aghkoyunlu State. Uzun Hasan succeeded Ghara Yuluk Osman Bey, who is regarded as the real founder of the Akkoyunlu State. Uzun Hasan turned the Aghkoyunlular into a big state and soon dominated Iran, Iraq, Caucasia and the east of Turkey. He chose Tabriz as the center of the State. He started to fight against the Ottoman Empire. In 1473, he lost Otlukbeli war against the Ottoman Sultan Mehmet the Conqueror. He withdrew to the capital, Tabriz, and engaged in the public works of the province. The Aghkoyunlular State was destroyed by the Safavids, which was a Turkman State.