Mövzu: آموزش آنا دیلی ترکی آزربایجانی

الفبا مجموعه علامت‌هایی است که انسان‌ها برای نشان دادن اصوات بین خود قرارداد می‌کنند.
انسانها از الفبا برای نوشتن و ثبت و ماندگاری ذهنیات خود استفاده میکنند.بعضی از زبانها برای خود الفبای مستقلی دارند مثل یونانی و عربی و ... ولی برخی ها الفبایشان مشتق از الفبای دیگر زبانهایی است که الفبایشان مستقل است مثل فارسی و تورکی و ...
الفبای تورکی در زمانهای گذشته مشتق از الفبای عربی بود که در تمام مناطق تورک نشین دنیا استفاده می شد ولی بدلیل ناتوانی الفبای عربی در ادای اصوات ترکی و هماهنگی بیشتر در بین کل ملل تورک دنیا در سال۱۹۲۸ مبنای الفبای ترکی از عربی به لاتین( با تغییراتی که الفبا را تواناتر کند) تغییر کرد .
سیر تحول الفبای تورکی:

عربی لاتین سیریلیک لاتین
تا1929 1929–1939 1939–1991 از1991
آ A a А а A a
ﺏ B b Б б B b
ﺝ C c Ҹ ҹ C c
چ Ç ç Ч ч Ç ç
ﺩ D d Д д D d
ائ E e Е е E e
ه ( فتحه) Ə ə Ә ә Ə ə
ﻑ F f Ф ф F f
گ G g Ҝ ҝ G g
ﻍ Ƣ ƣ Ғ ғ Ğ ğ
ﺡ,ﻩ H h Һ һ H h
ﺥ X x Х х X x
ای Ь ь Ы ы I ı
ﻱ I i И и İ i
ژ Ƶ ƶ Ж ж J j
ﻙ K k К к K k
ﻕ Q q Г г Q q
ﻝ L l Л л L l
ﻡ M m М м M m
ﻥ N n Н н N n
ﻭ O o О о O o
ؤ Ɵ ɵ Ө ө Ö ö
پ P p П п P p
ﺭ R r Р р R r
ﺙ,ﺱ,ﺹ S s С с S s
ﺵ Ş ş Ш ш Ş ş
ﺕ,ﻁ T t Т т T t
ﻭ U u У у U u
ﻭ Y y Ү ү Ü ü
ﻭ V v В в V v
ی J j Ј ј Y y
ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ Z z З з Z z
زبان تركي از لحاظ قواعد و گرامر و هماهنگي اصوات يكي از قوي‌ترين زبان‌هاي زنده دنيا محسوب مي‌شود و از نظر سازمان جهاني يونسكو نيز تركي، سومين زبان قدرتمند و غني دنيا مي‌باشد و به اين مسأله نه تنها ترك‌هاي ايران كه همه ايرانيان بايد افتخار كنند.
زبان رسمی هفت کشورمستقل جهان( تورکیه- آذربایجان-قبرس شمالی -ترکمنستان-ازبکستان-قزاقستان و قرقیزستان) تورکی می باشدو مردم مناطقی از کشورهای روسیه{داغستان-چچن-اینگوش و...}وگرجستان-چین{تورکستان=ایغورستان(سین کیانگ) -آلبانی-کوزوو-مقدونیه-یونان -بلغارستان- آلمان -عراق-تاجیکستان و افغانستان نیز تورک زبان هستند که عمدتا مساحت این بخشها چندین برابر کشورهای مستقا اروپایی و .. است و برخی ها هم در گذشته کشور مستقلی بوده اند مثل تورکستان چین.
تورکهای ساکن ایران{آذربایجان شرقی-غربی-اردبیل-زنجان-قزوین-تهران -همدان- قم بخشهایی ازمرکزی-خراسان-سمنان-اصفهان-گیلان -گلستان-کرمان-فارس(قشقاییان)-خوزستان-ایلام(بختیاری)-کردستان و ...} در ایران نیز تورکها اکثریت جمعیت(۶۰٪) را تشکیل می دهند.

افعال:

افعال کار ،حرکت و حالت را بیان می کند و عنصر اصلی جمله محسوب میشوند،بطوریکه بدون فعل ،جمله نا تمام و معنی آن نا مفهوم خواهد بود.

زبانهای اورال-آلتائی عموما" و زبان و زبانهای تورکی خصوصا" از نظر افعال غنی هستند بعلاوه دارای انواع،وجوه و زمانهای متعدد و متنوع اند بطوریکه ممکن است مفاهیم و مطالبی را با یک فعل بیان نمود در حالیکه برای بیان همان مفهوم و مطلب در زبانهای دیگر نیاز به جملات مشروح و مفصل می باشد مثلا":اوسانمیشام یعنی من از او به تنگ آمده و بیزار شده ام،خوسانلاشدیق یعنی ما با هم بطور خصوصی درد و دل کردیم،قوجاقلاشدیلار یعنی همدیگر را در آغوش گرفتند و آغلاشدیلار یعنی با همدیگر گریه کردند،گئچیندیریر یعنی اعاشه را تامین می کند و ...

افعال تورکی همه با قاعده اند جز فعل ناقص فراموش شده ی ایمک به معنی بودن که بجای فعل معین بکار میرود.

در خاتمه این مقاله به جا خواهد بود اگر نگاهی مقایسه آمیز هر چند گذرا به چند و چون اصطلاحات و تعبیرات فعلی در زبانهای فارسی و تورکی بیاندازیم.اصطلاحات و تعبیرات فعلی که از آن در اصطلاح لغت شناسی به ترکیبات ثابت فعلی زیان نیز نام برده میشود.یکی از جالبترین و پرمایه ترین شقوق لغوی و ترکیبی زبان در ارائه معانی مجازی و تشبیهی است.

زبان فارسی که در عین حال یکی از زبانهای ترکیبی است و کلمات آن انعطاف زیادی برای تشکیل اصطلاحات و تعبیرات فعلی دارد و از وسعت و شمول زبان تورکی در ایجاد و کاربرد این نوع ترکیبات برخوردار نیست.

در زبان تورکی تنها در رابطه با اعضای بدن انسانی از نوع :

باش(سر)،گؤز(چشم)،آغیز(دهان)، آیاق(پا) و امثال آن صدها اصطلاح و تعبیر وجود دارد اینک برای اینکه در این باب نموداری به دست داده باشیم به نقل تعدادی از اصطلاحات وتعبیرات فعلی رایج در زبان تورکی که از یادداشتهای آقای م.ع.فرزانه اقتباس شده در رابطه با کلمه دیل(زبان)بسنده می کنیم:


1-دیل - آغیز ائله مک(دلداری دادن،با لحن ملایم خواستار پوزش شدن،رفع رنجش و کدورت کردن.)

2-دیل آچماق:زبان باز کردن(طفل)،درد خود را باز گفتن،التماس کردن و خواهش کردن

3-دیل بوغازا سالماق:وراجی کردن،پشت سر هم و بدون وقفه حرف زدن.

4-دیل اؤیرتمک:چیزهای ندانسته را یاد دادن،حرف یاد(یکی)دادن،راه و چاه نشان دادن.

5-دیل تاپماق:تفاهم پیدا کردن،جلب رضایت و اعتماد کردن،زبان مشترک یافتن

6-دیل تؤکمک:خواهش و تمنا کردن،اصرار ورزیدن

7-دیل چیخارماق:استهزا کردن،ادای یکی را در آوردن

8-دیل وئرمک:راضی شدن،قبول دادن*دیل وئرمه مک:امکان حرف زدن به دیگری را ندادن

9-دیلده توک بیتمک: از تکرار و بازگویی یک مطلب خسته شدن

10-دیلدن دوشمک:خسته شدن،از پا درآمدن

11-دیلدن سالماق: خسته و درمانده کردن،از پا انداختن

12-دیلدن دوشمه مک:ورد زبان بودن،از یاد نرفتن،فراموش نشدن

13-دیله گتیرمک:یکی را به حرف وا داشتن،کاری را که در حق کسی انجام شده را به زبان راندن

14-دیله توتماق:با حرفهای شیرین یکی را رام کردن،بچه در حال گریه را با زبان ساکت کردن

15-دیله گتیرمه مک:یارای گفتن حرفی را نداشتن،حرفی را که گفتن آن ممکن است نگفتن

16-دیلی آغزینا سیغماماق:خود ستائی کردن،حرفهای گنده گنده گفتن

17-دیلی باتماق:نطقش خاموش شدن

18-دیله گلمک: زبان و شکوه و شکایت گشودن،به ناله و فغان آمدن

19-دیلی قیسا اولماق:به خاطر داشتن قصور،جرأت حرف زدن نداشتن

20-دیلی دولاشماق:حرفها را اشتباه گفتن،در نتیجه اشتباه و یا دستپاچگی حرفها را قاطی کردن

21-دیلی دؤنمه مک:قادر به تلقظ و ادای صحیح حرف نبودن

22-دیلی توتولماق:توان و یارایی گفتن را از دست دادن،به هنگام سخن گفتن لکنت پیدا کردن

23-دیلینه وورماماق:از چشیدن چیزی امتناع کردن

24-دیلیندن دوشمه مک:مرتبا" تکرار کردن،بطور مدام بر زبان داندن

25-دیلیندن قاچیرماق:بی هوا و بی حساب از دهانش در رفتن

26-دیلینی باغلاماق:وادار سکوت کردن

27-دیلینه باغلاماق:به گردنش گذاشتن،حرف بر زبان کسی گذاردن

28-دیلینی بیلمک(باشا دوشمک):از حال و مقالش با خبر شدن،راز دلش را حالی شدن

29-دیلینی قارنینا(دینمز یئرینه)قویماق:از زیاده گویی خودداری کردن،زبان در حلق فرو بردن

30-دیلینی دیشله مک:حرف را نا تمام گذاشتن،در وسط حرف تأمل کردن

31-دیلینی کسمک:به سکوت وا داشتن،جلو حرف یکی را به زور گرفتن

32-دیلینی ساخلاماق:از گفتن چیز خاصی خودداری کردن،سکوت را ترجیح دادن

33-دیلینی ساخلاماماق:در گفتن بی پروائی نشان دادن،حرف زیادی و بی موقع زدن

34-دیللر ازبری اولماق:به دلیل خوشنامی و به زبانها افتادن،ذکر خیر داشتن

35-دیللرده گزمک(دولاشماق):همچون امثال در زبانها گشتن.

36-دیللره دوشمک:ورد زبان خاص و عام شدن،سر زبانها افتادن،شایع شدن.

نتیجه:

زبان تورکی یکی از با قاعده ترین زبانهاست و از نظر لغات،مخصوصا" افعال بسیار غنی است.وجود قانون هم آهنگی اصوات،کلمات تورکی را موزون و آهنگدار نموده و به آنها نظم و ترتیب خاص داده است.در تورکی علاوه بر اسامی ذات لغات زیادی برای مفاهیم مجرد وجود دارد.بعلاوه لغات مترادفی با اختلاف جزئی در معنی موجود است که میدان قلمفرسائی را وسیعتر و قلم نویسنده را تیزتر و دقیقتر میسازد.

افعال تورکی به قدری وسیع و متنوع اند که در کمتر زبانی نظیر آنها را میتوان یافت.گاهی با یک فعل تورکی اندیشه و مفهومی را میتوان بیان نمود که در زبان فارسی و زبانهای دیگر نیاز به جمله و یا جملاتی پیدا می کند.از طرفی وجود پسوندهای سازنده سبب شده که قابلیت لغت سازی برای بیان مفاهیم مختلف و تعبیرات فعلی بسیار زیاد است.

نحو و ترکیب کلام در تورکی با زبانهای هند و اروپائی متفاوت است. در تورکی عنصر اصلی جمله یعنی فعل اصلی در آخر جمله قرار دارد. زبانهای هند و اروپائی عنصر اصلی جمله در ابتدا قرار می گیرد و عناصر بعدی با ادات ربط بشکل حلقه های زنجیر به یکدیگر مربوط میشوند و اگر عناصر بعدی قطع شوند سازمان جمله ناقص میشود، ولی در تورکی ترتیب عناصر جمله کاملا" بر عکس است یعنی ابتدا باید عناصر ثانوی و فرعی تنظیم و گفته شود و قسمت اصلی در آخر قرار گیرد و از همینجاست که هر نویسنده و یا گوینده تورک زبان نمایان میشود.

یادگرفتن تعارفات روزمره و احوال پرسی به زبان ترکی . لطفا جملات زیر را به خاطر بسپارید:

نئجه سن = حال شما چطوره

ساغ اول سیز نئجه سیز = زنده باد شما چطورین

سحریز خیر اولسون = صبح شما به خیر

گله جه گیز خیر = عاقبت شما به خیر

اوشاقلار نئجه دیر= بچه ها چطورن

سلام لاری وار سیزین کی لر نئجه دیر = سلام دارن بچه های شما چطورن

بویورون = بفرمایید

خوش گؤرموشوخ = چشم مان روشن

خوش گلیبسیز = خوش آمدین

آدین نه دیر = اسم تان چیه

منیم آدیم محمد دیر = اسم من محمده

نه گؤزل آد = چه اسم خوبی

چوخ ایستیردیم سیزی گؤرم = خیلی دلم می خواست شما را ببینم

در زبان ترکی از این تعارفات زیاد است. در قالب بحث های بعدی به آنها خواهیم پرداخت. اما چندین واژه را که امروز در مکالمه بالا به کار بردیم دوباره مرور می کنیم.

سیز = شما , اولسون =باشد , اوشاق = بچه, اوشاقلار= بچه ها, گؤرمک = دیدن , گؤرمیشوخ= دیده ایم, گؤزل= زیبا, چوخ= خیلی, ایسته مک= خواستن , ایستیردیم= می خواستم, آد= اسم

امید که از امروز بتوانید با دوستان ترک زبان خود حداقل چند کلمه به ترکی خوش و بش کنید. درس بعدی به گفتگو در مورد آب و هوا خواهد پرداخت. ساع اولون شاد قالین / سلامت باشید شاد بمانید

کلمات متضاد در ترکی

توکمه ک - ییغماق ( ریختن - جمع کردن)

آق - قارا ( سفید - سیاه)

آلچاق - اوجا ( کوتاه - بلند)

گه ن - دار ( گشاد - تنگ)

ایشیق - قارانلیق ( روشن - تاریک)

اوزون - قیسسا ( دراز - کوتاه)

آشاغی - یوخاری ( پایین - بالا)

ایستی - سویوق (گرم - سرد)

آجی - شیرین (تلخ - شیرین)

دادلی - دادسیز ( خوشمزه - بدمزه)

آریق - کؤک ( لاغر - چاق)

قوجا - جاوان ( پیر - جوان)

آز - چوخ (کم - زیاد)

آج - توخ ( گرسنه - سیر)

ایتی - کوت ( تیز - کند

وارلی - کاسیب ( ثروتمند - فقیر)

آنلایان - آنلاماز ( فهمیده - نفهم)

ده لی - عاغیللی ( دیوانه - عاقل)

بورا - اورا ( اینجا - آنجا)

گؤزه ل - چیرکین ( زیبا - زشت)

آرتیق - اسگیک ( کم - زیاد)

آغیر - یونگول ( سنگین - سبک)

یاش - قورو ( تر - خشک)

اؤلو - دیری ( مرده - زنده)

یازماق - پوزماق ( نوشتن - پاک کردن)

توی - یاس ( جشن - عزا)

توکمه ک - ییغماق ( ریختن - جمع کردن)

ال آچیق - قیتمیر ( دست و دل باز - خسیس)

یاغلی - یاوان ( چرب - بدون چربی)

یاخین - اوزاق ( نزدیک - دور)

پیس - یاخجی ( بد - خوب)

یاندیرماق - سؤندورمه ک ( روشن کردن - خاموش کردن)

گونوز - گئجه ( روز - شب)

وار - یوخ ( هست - نیست)

دایاز - ده رین ( کم عمق - عمیق)


کلمات متضاد

آز - چوخ کم - زیاد

آج - توخ گرسنه - سیر

آق - قارا سفید - سیاه

آچماق - باغلاماق باز کردن - بستن

آشاغی - یوخاری پایین - بالا

آریق - کؤک لاغر - چاق

آغیر - یونگول سنگین - سبک

اولو - دیری مرده - زنده

آلجاق - اوجا کوتاه - بلند

ایتیرمه ک - تاپماق گم کردن - پیدا کردن

ال آچیق - قیتمیر دست و دل باز - خسیس


اوزون - قیسسا دراز - کوتاه

ایستی - سویوق گرم - سرد

ایتی - کوت تیز - کند

آجی - شیرین تلخ - شیرین

قوجا - جاوان پیر - جوان

وارلی - کاسیب ثروتمند- فقیر

توی - یاس جشن - عزا

یاغلی - یاوان چرب - بدون چربی

گونوز - گئجه روز - شب

پیس - یاخجی بد - خوب

دایاز - ده رین کم عمق - عمیق

یئکه - خیردا بزرگ - کوچک

اورا - بورا آنجا - اینجا

گؤزه ل - چیرکین زیبا - زشت

آچماق - باغلاماق باز کردن - بستن

وار - یوخ هست - نیست

یاش - قورو تر - خشک

گه ن - دار گشاد – تنگ

زمان مضارع ساده

اول فعل گدمخ:
گدیرم گدیریخ
گدیرسن گدیرسیز
گدیر گدیرلر (در اکثر موارد ایرلر به خاطر ثقیل بودن از نظر تلفظ به ایللر تبدیل می شود)گدیللر
الان فعل گال ماخ:
گالیرام گالیریخ
گالیرسان گالیرسیز
گالیر گالیرلار یا گالیللار

زمان ماضی ساده و پسوند ها:

دیم دیخ
دین دیز
دی دیلر
افعال خودمان:
گددیم - گالدیم گددیخ - گالدیخ
گددین - گالدین گددیز - گالدیز
گددی - گالدی گددیلر - گالدیلار
زمان ماضی بعید و پسوند هایش:
میشدیم (گدمیشدیم - گالمیشدیم) میشدیخ
میشدین (گدمیشدین - گالمیشدین) میشدیز
میشدی (گدمیشدی - گالمیشدی) میشدیلر
زمان ماضی نقلی و پسوند هایش:
میشم (گدمیشم) میشیخ
ایپسن یا میسن(گدیپسن) میسیز یا ایپسیز
ایپ ( گدیپ) ایپلر
این دو زمان بالا را در کنار هم نوشته ام چون خیلی شبیه هم هستند