Mövzu: کلاس آموزش ترکی آذربایجانی ( Türk Kilasi )

قیز آدلاری

آتوسا:اوددان یارانمیش
آرزی:دیلک،ایستک
آسانا:گوزل قیز
آشقین:آشیب-داشمیش،لبریز
آلتونای:قیزیل آی
آی تک:آی کیمی پارلاق و گوزل،مهسا
آیتن:آی کیمی،آیلار برابر
آیدا:سو قیزاغینداگویه رن بیتگی
آیدار:باشین تپه سینده و آلینا توکولن ساچ،کاکل
آیسال: آی کیمی پارلاق تانینمیش ،آی سانیلان ،آی کیمی گوزل
آیسل:آی کیمی،آیا بنزر،آی کیمی پارلاق
آیسو:آیدین سو،آی کیمی پارلاق سو
آیسودا:سودا اولان آی
آیشن:آی کیمی پارلاق،سئویملی قیز
آیشین:آیا بنزر
آیلین:آیین دووره سینده اولان ایشیق،هاله
آیمان:گوزللیک،ایشیقلیق و تمیزلیکده آی کیمی اولان
ائلچین:ائل یاراشیغی ائله یارارلی اولان
ائلناز:ائلین نازلی قیزی
اسمر:قاراشین
پینار:بولاق
تامای:بوتون آی
توران:قدیم و تانینمیش آدلاردان،بوتون تورک تورپاق لارینا بو آدی دئییلر
تومروس:ساکالارین بویوک ائلی اولان ماساژئت لرین ملکه سی ،او بیر ساواشدا هخامنش شاهی،کوروشون باشینی کسیب و اونون قو شونونو قیریب قورتاریب
دالغا:دنیز لپه سی
دالغین:درین فیکیره گئدن
دورنا:بیر گوزل قوش آدی
ساناز:تای سیز،سانی آز اولان
سارای:بوتون آی
سانای:آی شوهر تلی
سحر:گون چیخان زامانی
سئوا:سئوگی،ایستک
سئویل:سئوگی یه دَیَن ،سئومه لی
سئوین:سئوینمک،شن اولماق
سولماز:همیشه یاشایا
گونای:گونش گورونن یئر
گونتای:گونش کیمی،گونه برابر
گونش:یئره ایستی و ایشیق وئرن کوره
لاچین:جسارت رمزی اولان شیکاری قوش آدی
نازلی:عشوه لی ناز ائدن
اولدوز:گونش و آیدان باشقا گویده گورونن شئی لرین هر بیری
یالچین:اوجا صخره،قایا
ایپک:یوموشاق و پارلاق تئل،اینجه

بویالار = رنگها = Boyalar

آغ = سفید = Ağ
قارا = سیاه = Qara
گؤی = آبی = Göy
کولو = خاکستری = Külü
توخ گوی = نیلی = Toxgöy
ساری = زرد = Sari
بوز = طوسی = Boz
یاشیل = سبز = Yaşil
اوزو = صورتی = Üzü
آل = سرخ کم رنگ = Al
قیرمیزی = سرخ = Qirmizi
توپراقی = قهوه ای = Topraği
گوموشو = نقره ای = Gümüşü
قیزیلی = طلایی = Qızılı
سودو = شیری = Südü
آچیق ساری = کرمی = Açiqsarı
سومویو = استخوانی = Sümüyü
ره شمی = یشمی (سبز تند) = Rəşmi

* توجه: کلا در زبان ترکی حتی در متون خیلی ادبی (dir,dır,dur,dür) نوشته و خوانده نمی شوند و به طور کلی کاربردی ندارند (فقط برای این نوشتم که اگر در جایی دیدید تعجب نکنید).


فعل: درهر زبان و به ویژه زبان ترکی فعل از اهمیت ویژه ای برخوردار است.چرا که تمام جملات با استفاده از یک یا چند فعل ساخته می شود.
مصدر در زبان ترکی: علامت مصدر در زبان ترکی mek- و mak- می باشد که با حذف مصدر از فعل ریشه فعل به دست می آید. با این کار ما فعل امر غیر محترمانه را نیز ساخته ایم.
Almak گرفتن Gitmek رفتن Görmek دیدن Okumak خواندن
علامت مصدر mek- و mak- نیز تابع قانون هماهنگی اصوات (که در گذشته ذکر شد) می باشد.
در زبان ترکی فعل تنوع زیادی از لحاظ وجه و زمان دارد و به جرئت می توان گفت که در ترکی نزدیک به 18 نوع فعل وجود دارد که البته بعضی از این تعداد کاربرد زیادی ندارند و بیشتر در متون ادبی و حفوقی به کار می روند.
1. فعل امر: از آنجاییکه فعل امر در ترکی ساده تر از فعلهای دیگر ساخته می شود در ابتدا به توضیح این فعل می پردازیم.
برای ساختن فعل امر غیرمحترمانه کافی است مصدر را از فعل حذف کنیم. برای ساختن امر محترمانه یکی از ın,in,un,ün را (با توجه به قانون هماهنگی اصوات) به ریشه فعل می افزاییم و برای ساختن امر خیلی محترمانه یکی از ınız,iniz,unuz,ünüz را (با توجه به قانون هماهنگی اصوات) به ریشه فعل می افزاییم.
چند مثال: :Kaç örnek
Girmek(وارد شدن): gir بیا تو girin بفرمایید تو giriniz لطفا)بفرمایید تو)
Almak(گرفتن): al بگیر alın بگیرید alınız لطفا) بگیرید)
Görmek(دیدن): gör ببین görün ببینید görünüz لطفا) ببینید)
Okumak(خواندن): oku بخوان okuyun بخوانید okuyunuz لطفا) بخوانید)
* توجه داشته باشید که اگر ریشه فعل به یک حرف صدادار ختم شود یک حرف y میانجی بین زواید و ریشه فعل قرار می دهیم.
2. فعل امر منفی (نهی): با افزودن me- و ma- (با توجه به قانون هماهنگی اصوات) و افزودن پسوندهای ذکر شده در بالا فعل نهی ساخته می شود.
Girmek: girme نیا تو girmeyin نیایید تو girmeyiniz لطفا) نیایید تو)
Almak: alma نگیر almayın نگیرید almayınız لطفا) نگیرید)
Görmek: görme نبین görmeyin نبینید görmeyiniz لطفا) نبینید)
Okumak: okuma نخوان okumayın نخوانید okumayınız لطفا) نخوانید)

گلها : güllər

گل سرخ: qızıl gül
نسترن: it burnu - həmərsin
گل زرد : sarıgül
ميخک : qərənfil
شب بو : gecəqoxu
پيچک : sarmaşiq
رز : roza
گل يخ : qar çiçiəyi
نرگس : nərgiz
آفتابگردان: ayçiçəyi - günəbaxan gülü
زنبق : süsən
نيلوفر : bənovşə
شکوفه :çiçək
غنچه : qonça
گل فروش: gülçü
گل کاغذي: kağızçiçəyi
شاخه: qol
مصنوعي : düzəltmə
بسته - دسته : bağ - bağli
کاسني: kasnı
برگ: yapraq

دیل محقق لری دییللر کی بیر دیل ده بیر کلمه اولماسا و او کلمه آیری دیل دن او دیله گلسه ،ایشکالی یوخدی،حتی او دیلی گئنیشلندیرر.مثلا ((کامپیوتر)) کلمه سی.آمما اگر بیر دیل ده بیر کلمه اولا و ایشلنمیه و یئرینه آیری دیل دن بیر کلمه گله اونون یئرین ده اوتورا او دیل یاواش یاواش آرا دان گئدر.
بیزیم تورکی دیلیمیز ده بو اولای(ایتتیفاق) دوشور، او قدر رسانه لر ده میللت فارسی دیله گولاغ آسیر کی چوخ وقت اوز دیلین ده کی کلمه لرین یئرینه فارس کلمه لری ایشلدیر و ریا دا تورکی-فارسی معنی سیز کلمه لر ایشلدیر اوز دیلین ده اولان کلمه لر بیله سینه عجیب گلیر. اشاغا دا نئچه مورد مثال وورموشام:

تورکی ده اولان کلمه لر = میللت ایشلدیغی کلمه لر

قونشو = همسایا (همسایه)
قالی = فرش(عربی کلمه دی)
ایاخ قابی = باشماخ(باشماخ=دمپایی)
باشماخ = دمپایی
شله = کوله
آتا = بابا
آنا = مامان
کوره کن = داماد
زیبیل = آشغال
زیبیل چی = آشغال چی
گؤل = استخر
آرپا = جو
دئیر = ارزش
بیرلیخ دا = با هم
کؤلگه = سایه
کؤرپؤ = پل
ساغ = راست
سول = چپ
قوز ه ی = شمال
گؤنه ی = جنوب
گؤن چیخان = شرق
گؤن باتان = غرب
یاشیل = سبز
گؤی = آبی
گمی = کشتی
آدا = جزیره
ایللاح = بخصوص
آنجاخ = خلاصه
داها گؤزل = گؤزل تر (!!!)
لاپ یاخجی = یاخجی ترین(و حتی بهترین ده دییلیر !!!)
گله جاخ = آینده
گئشمیش = گذشته
اویونچی = بازیکن
اودون = هیزم
کؤمؤر = ذغال
ناهار دان سورا ، آخشام چاغی = بعد از ظهر (!!!)
صیفر دوققوز یؤز اون دؤرد = صفر نهصد و چهار ده (موبایل یا شماره تلفن دیین ده!!!)
ییرمی = بیست(نمره دیینده!!!)
گؤی = سبزی
گلین = عروس
بّؤیؤک دده = بابا بزرگ( چوخ اوشاخلار دییللر!!!)
بؤیؤک ننه = مامان بزرگ(چوخ اوشاخلار دییللر!!!)
آت = اسب(چوخ اوشاخلار حیوان آدلارین فارسی دییللر!!!)
درین قویو = چاه عمیق(کشاورزی ده)
یاز = باهار(بهار)
نار= انار
کیرپی = جوجه تیغی
دوشان= خرگوش
توس باغا = لاک پشت
قورقوشوم = سرب
گؤمؤش = نقره
کؤل = غار
شلاله(شیررار) = آبشار
دنیز = دریا
مئشه = جنگل
مریض خانا = بیمارستان
قئییش = کمر بند
قولباخ = دستبند
سیرقا = گوشوارا(گوشواره)
یاغینتی = بارندگی(!!!)
قوراخلیخ = خشک سالی(!!!)
سؤپؤر گه = جارو(!!!)
ها بوله(هم ده) = هم چنین
بولوک اون سگگیز = بلوک هیجده(کلا او کلمه لر کی عدد پسوند لری وار فارسی دییلیر،یا موبایل مدل لری، یا ماشین آدلاری،...)
ارکک = نر
دیشی = ماده
اینجه = نازیه(نازک)
اینجی= مروارید
شرقی آذربایجان = آذربایجان شرقی(بوتون کلمه لر کی بیر نوع ائله ماغ اولار اولاری تورکی حالتینه سالاسان فارسی دییلیر،یانی اول موصوف گلیر سورا صفت)
اؤرپک = روسری
بولوت = ابر(چوخ اوشاخلار ایشله دیر)
اولدوز = سیتاره(ستاره)
بئش اولدوز = پنج سیتاره(پنج ستاره)
اؤره ک = قلب
بؤره ک = کلیه
بارساغ = روده
ائیران = دوغ
طالبی سووی = آب طالبی(!!!)
یئر کؤکی سووی = آب هویج
کرپیش = آجور(آجر)
پینج =بوخاری(بخاری)
بامادور = گوجه(!!!)
کپنک = پروانه
قویوخ = بادکنک(!!!)
آیی = خرس(!!!)
ایستک = خواسته
قردش = داداش
اؤز یوخاری = سر بالایی
اؤز اشاغی = سر پایینی
اؤز به اؤز = روبرو
ایشلیین = کارگر(!!!)
بایراق = پرچم
اسگی = پوشک
گئجه گونوز = شبانه روز
بوداخ = شاخه
کؤک = ریشه
پوزولماخ = خراب اولماخ
یاتیتماخ = بستری ائله ماخ
کئش گه = کاش
هئله لیخ = فعلا
بونان بئله = علاوه بر بو(!!!!!)
ایستر بو اولا ایستر او اولا = چه بو اولا چه او اولا (!!!)
...
بولار و چوخلی آیری کلمه لر واردیلار کی بونان بئله کی تورکی ده واردیلار ،آمما یئر لرینه فارسی و یا فارسی-تورکی قات قاریشیخ بیر شئی لر ایشلنیر کی تورکی دیلین گئتدیخ جان کیچیلدیر و آرا دان آپاریر.
گلین اؤز دیلیمیز ده دانیشاخ

درس اول (الفبا)

Birinci Oxu (Əlif-bey)



الفبای زبان ترکی آذربایجانی در طول تاریخ دستخوش تغییراتی شده است. هم اکنون در آذربایجان ایران از الفبای عربی و در کشور جمهوری آذربایجان از الفبای لاتین استفاده می شود. متأسفانه الفبای صحیحِ نوشتارِ زبان ترکی آذربایجانی با الفبای عربی، هنوز وارد برنامه های کامپیوتری نشده اند و به ناچار در اینجا از خط مرسوم استفاده خواهیم کرد.
الفبای زبان ترکی آذربایجانی:
آ ا عا A a مثل کلمه ی آغاج ağac : درخت
اَ َ (فتحه)، ه ـه، عَـ Ə ə مثل کلمه ی ال əl : دست
اُو و، عُـ O o مثل کلمه ی اُتاق otaq : اتاق
او و، عو U u مثل کلمه ی اوشاق uşaq : کودک
او و، عو Ü ü تلفظ در کلمه گوموشو gümüşu : نقره*ای
اؤ ؤ Ö ö تلفظ در کلمه گؤز göz : چشم
ائـ ئـ ئ، عِـ (کسره) E e مثل کلمه ی ائل el : مردم
بـ ب B b
پـ پ P p
تـ ت، ط T t
جـ ج C c تلفظ در کلمه جان can : جان
چـ چ Ç ç تلفظ در کلمه چای çay : رود، چای
هـ ـهـ ، حـ ح H h
خـ خ X x
د ـد D d
ر ـر R r
ز ـز، ضـ ض، ظ Z z
ژ J j
سـ س، صـ ص، ثـ ث S s
شـ ش Ş ş
غـ ـغـ ـغ غ Ğ ğ
فـ ف F f
قـ ق Q q تلفظ در کلمه قیزیلی qızılı : طلایی
کـ ک K k
گـ گ G g
لـ ل L l
مـ م M m
نـ ن N n
و V v
ایـ یـ ی I ı تلفظ در کلمه ساری sarı : زرد
یـ ی Y y فقط صدای “ی” می دهد در کلمه ی ” یار” (صدای “ای” نمی دهد مثل “ایران” )
ایـ یـ ی İ i فقط صدای “ای” می دهد در کلمه ی ” ایران” (صدای “ی” نمی دهد مثل “یار” )
به جز حروفی که تلفظ آنها در جلوی آن قرار دارد، تلفظ بقیه حروف مشابه زبان فارسی می باشد.
نكته مهم: واج “ای” که مشابه آن در فارسی هم هست و همان طور تلفظ می شود، در خط لاتین ِ نوشتار ِ ترکی آذری، در هر دو صورت ِ حرف بزرگ و حرف کوچک، نقطه دارد: İ i
و حرف “ای” ِ کوتاه که معادل فارسی ندارد، نه در حرف بزرگ و نه در حرف کوچک نقطه ندارد: I ı
سوال: آیا ترکی آذربایجانی، مثل فارسی واج /ق/ دارد؟
جواب: بله. ترکی آذربایجانی واج /ق/ دارد، اما در نوشتار به صورت “غ” نوشته می شود. مانند: “آغلادی” به معنای گریه کرد، که “غ” ِ آن مانند واج /ق/ فارسی تلفظ می شود.
اما اکثر کلماتی که بین فارسی و ترکی آذربایجانی مشترک می باشند و نوشتار فارسی آنها با “ق” است ( مانند کلمه “اقتصاد” ) ، در ترکی حرفی بین “ق” و “گ” تلفظ می شود که مثال صوتی و نوشتاری آن در بالا ذکر شد.

İkiminci Oxu

درس دوم: (واکه های آهنگ پایین، واکه های آهنگ بالا)


زبان ترکی آذربایجانی 9 واکه ( حرف صدادار) دارد که عبارتند از : A Ə E İ I O Ö U Ü و با الفبای عربی: آ اَ ائـ ایـ ایـ اُ اؤ او او. زبان فارسی 6 واکه دارد که عبارتند از: اَ اِ اُ آ او ای
حروف صدادار (واکه ها) نقش مهمی را در زبان ترکی آذربایجانی بازی می کنند و تقریبا 40% از ساختمان و ترکیب این زبان را تشکیل می دهند. حروف صدادار در این زبان، به 2 گروه تقسیم می شوند که فراگیری آنها از مهم ترین بخش های یادگیری زبان ترکی آذربایجانی است. در حقیقت پسوند های افعال و کلمات در این زبان، وابسته به حروف صدادارِ کلمه یا فعلی است که قرار است صرف شود و یا پسوند بگیرد. این خصلت باعث می شود ترکی زبان آهنگینی باشد.
واکه*ها (حروف صدادار) به 2 گروهِ : *واکه*های آهنگ پایین، و واکه*های آهنگ بالا تقسیم می شوند.

1- واکه های آهنگ پایین، واکه هایی هستند که صدایی نرم و در عین حال صدایی بم دارند و عبارتند از:
آ A - اُ O - او U - ای I

مثال:
آل al : بگیر
اُل (اول) ol : بشو
اوچ uç : بپر
ایشیق ışıq : روشن

2- واکه های آهنگ بالا، واکه هایی هستند که صدایشان تیز و یا نازک است و به عبارتی آهنگ بالایی دارند و عبارتند از:
اَ (فتحه) Ə - ائـ (کسره) E – ای İ - اؤ Ö – او Ü

مثال:
اَت ət : گوشت
ائشیت eşit : گوش کن
ایشلَه işlə : کار کن
اؤپ öp : ببوس
گول gül : بخند (فعل امر)، گُل

در درس های بعدی با اهمیت بالای واکه ها آشنا خواهیم شد.